तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
पृष्ठ 113, कुल 261 में से
संदर्भ में पढ़ेंअनु० १ ] शाङ्करभाष्यार्थ १०७ षणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगा- | रूपसे 'ज्ञान' शब्दका प्रयोग किया द्भावसाधनो ज्ञानशब्दः । ज्ञानं | जानेके कारण वह भाववाचक है । | अतः 'ज्ञानं ब्रह्म' इस विशेषणका उसके ब्रह्मेति कर्तृत्वादिकारकनिवृत्त्यर्थं | कर्तृत्वादि कारकोंकी निवृत्तिके लिये | तथा मृत्तिका आदिके समान उसकी मृदादिवदचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थं च | जडरूपताकी निवृत्तिके लिये प्रयोग प्रयुज्यते । | किया जाता है । ज्ञानं ब्रह्मेतिवचनात्प्राप्तमन्त- | 'ज्ञानं ब्रह्म' ऐसा कहनेसे ब्रह्मका अन्तवत्त्व प्राप्त होता है; क्योंकि [अनन्तमित्यस्य निरुक्तिः] वत्त्वम् । लौकिकस्य | लौकिक ज्ञान अन्तवान् ही देखा ज्ञानस्यान्तवत्त्वदर्श- | गया है । अतः उसकी निवृत्ति- नात् । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमाह— | के लिये 'अनन्तम्' ऐसा कहा अनन्तमिति । | है । सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्ति- | शङ्का—सत्यादि शब्द तो अनृतादि धर्मोंकी निवृत्तिके लिये हैं [ब्रह्मणः शून्यार्थ- त्वमाशङ्क्यते] परत्वाद्विशेष्यस्य | और उनका विशेष्य ब्रह्म कमल ब्रह्मण उत्पलादि- | आदिके समान प्रसिद्ध नहीं है; अतः वदप्रसिद्धत्वात् "मृगतृष्णाम्भसि | "मृगतृष्णाके जलमें स्नान करके स्नातः खपुष्पकृतशेखरः । | शिरपर आकाशकुसुमका मुकुट | धारण किये तथा हाथमें शशशृङ्गका एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्ग- | धनुष लिये यह वन्ध्याका पुत्र जा धनुर्धरः" इतिवच्छून्यार्थतैव | रहा है" इस उक्तिके समान इस | 'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादि वाक्यकी प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेत् ? | शून्यार्थता ही प्राप्त होती है । न; लक्षणार्थत्वात् । विशे- | समाधान—नहीं, क्योंकि वे षणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थ- | [सत्यादि] लक्षण करनेके लिये हैं ।