तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
२४८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३
२४८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३
[वाम स्तम्भ / संस्कृत भाष्य]
दिदोषगन्धोऽप्यविद्यानिमित्तो- ऽविद्योच्छेदाद्ब्रह्मभूतस्य नास्तीति । अहं विश्वं समस्तं भुवनं भूतैः संभजनीयं ब्रह्मादिभिर्भवन्तीति वास्मिन्भूतानीति भुवनमभ्यभवा- मभिभवामि परेणेश्वरेण स्वरू- पेण । सुवर्न ज्योतिः सुवरा- दित्यो नकार उपमार्थे । आदित्य इव सकृद्विभातमस्मदीयं ज्योति- र्ज्योतिः प्रकाश इत्यर्थः । इति वल्लीद्वयविहितोपनिष- त्परमात्मज्ञानं तामेतां यथोक्ता- मुपनिषदं शान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा भृगु- वत्तपो महदास्थाय य एवं वेद तस्येदं फलं यथोक्तमोक्ष इति ॥ ६ ॥
[दक्षिण स्तम्भ / हिन्दी अनुवाद]
विद्वान्को अविद्याके कारण होनेवाले भय आदि दोषका गन्ध भी नहीं होता । मैं अपने श्रेष्ठ ईश्वररूपसे विश्व यानी सम्पूर्ण भुवनका पराभव ( उपसंहार ) करता हूँ । जो ब्रह्मादि भूतों (प्राणियों) के द्वारा संभजनीय (भोगे जाने योग्य) है अथवा जिसमें भूत (प्राणी) होते हैं उसका नाम भुवन है। 'सुवर्न ज्योतिः'—'सुवः' आदित्यका नाम है और 'न' उपमाके लिये है; अर्थात् हमारी ज्योति—हमारा प्रकाश आदित्यके समान प्रकाशमान है। इस प्रकार इन दो वल्लियोंमें कही हुई उपनिषत् परमात्माका ज्ञान है। इस उपर्युक्त उपनिषत्को जो भृगु- के समान शान्त, दान्त, उपरत, तितिक्षु और समाहित होकर महान् तपस्या करके इस प्रकार जानता है उसे यह उपर्युक्त मोक्षरूप फल प्राप्त होता है ॥ ६ ॥
इति भृगुवल्ल्यां दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्कर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये भृगुवल्ली समाप्ता ॥ समाप्तेयं कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत् ॥
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
ॐ शान्तिपाठ ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!! ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ तै० उ० ३२— CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
श्रीहरिः मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका मन्त्रप्रतीकानि वल्ली अनु० मं० पृ० अथाध्यात्मम् १ ३ ४ २७ अन्तेवास्युत्तररूपम् १ ३ ३ २७ अन्नं न निन्द्यात् ३ ७ १ २२६ अन्नं न परिचक्षीत ३ ८ १ २२८ अन्नं बहु कुर्वीत ३ ९ १ २२९ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ३ २ १ २१८ अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते २ २ १ १२४ असद्वा इदमग्र आसीत् २ ७ १ १७३ असन्नेव स भवति २ ६ १ १५० अहं वृक्षस्य रेरिवा १ १० १ ६५ अहमन्नमहमन्नम् ३ १० ६ २४५ आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ६ १ २२३ ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च १ ९ १ ६१ ओमिति ब्रह्म १ ८ १ ५७ ॐ शं नो मित्रः १ १ १ २१ कुर्वाणाचीरमात्मनः १ ४ २ ३३ तन्नम इत्युपासीत ३ १० ४ २३० देवपितृकार्याभ्याम् १ ११ २ ७० न कञ्चन वसतौ ३ १० १ २३० नो इतराणि १ ११ ३ ७० पृथिव्यन्तरिक्षम् १ ७ १ ५४ प्राणं देवा अनु प्राणन्ति २ ३ १ १३० प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ३ १ २२० ब्रह्मविदाप्नोति परम् २ १ १ ९७ भीषास्माद्वातः पवते २ ८ १ १८२ भूर्भुवः सुवरिति १ ५ १ ४१ CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
( २५१ ) भृगुर्वै वारुणिः ३ १ १ २१४ मनो ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ४ १ २२१ मह इति ब्रह्म १ ५ ३ ४२ मह इत्यादित्यः १ ५ २ ४१ य एवं वेद ३ १० २ २३० यतो वाचो निवर्तन्ते २ ९ १ २०८ यतो वाचो निवर्तन्ते २ ४ १ १३८ यश इति पशुषु ३ १० ३ २३० यशो जनेऽसानि स्वाहा १ ४ ३ ३८ यच्छन्दसामृषभो विश्वरूपः १ ४ १ ३३ ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः १ ११ ४ ७० वायुः संधानम् १ ३ २ २७ विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ५ १ २२२ विज्ञानं यज्ञं तनुते २ ५ १ १४१ वेदमनूच्याचार्यो १ ११ १ ७० शं नो मित्रः १ १२ १ ९३ शीक्षां व्याख्यास्यामः १ २ १ २५ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य २ ८ ३ १८२ ” ” २ ८ ४ १८३ स एको मनुष्यगन्धर्वाणाम् २ ८ २ १८२ स य एवंवित् ३ १० ५ २४१ स य एषोऽन्तर्हृदये १ ६ १ ४८ स यश्चायं पुरुषे २ ८ ५ १९१ सह नौ यशः १ ३ १ २७ सुवरित्यादित्ये १ ६ २ ४८
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
मिलनेका पता- गीताप्रेस, गोरखपुर
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri