वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

क्षिप्यन्ते । भिक्षामाणवः । भिक्षां लप्स्येऽहमिति माणवः । भयब्राह्मणः । भयेन ब्राह्मणः सम्पद्यते । गोत्रादिषु किम् ? दासीश्रोत्रियः । क्षेपे किम् ? परमब्राह्मणः ॥ अङ्गानि मैरेये । ६ । २ । ७० ॥ मद्यविशेषो मैरेयः ॥ मधुमैरेयः । मधुविकारस्य तस्य मध्वङ्गम् । अङ्गानि किम् ? परममैरेयः । मैरेये किम् ? पुष्पासवः ॥ भक्ताख्यास्तदर्थेषु । ६।२।७१ ॥ भक्तमन्नम् । भिक्षाकंसः । भाजीकंसः । भिक्षादयोऽन्नविशेषाः । भक्ताख्याः किम् ? समाशशालयः । समशनं समाश इति क्रियामात्रमुच्यते । तदर्थेषु किम् ? भिक्षाप्रियः । बहुव्रीहिरयम् । अत्र पूर्वपदमन्तोदात्तम् ॥ गोविडालसिंहसैन्धवेषूपमाने । ६।२।७२ ॥ धान्यगवः । गोविडालः । तृणसिंहः । सक्तुसैन्धवः । धान्यं गौरिवेति विग्रहः । व्याघ्रादिः । गवाकृत्या संनिवेशितं धान्यं धान्यगवशब्देनोच्यते । उपमाने किम् ? परमसिंहः ॥ अके जीविकार्थे । ६ । २ । ७३ ॥ दन्तलेखकः । यस्य दन्तलेखनेन जीविका । नित्यं क्रीडेति समासः । अके किम् ? रमणीयकर्ता । जीविकार्थे किम् ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ प्राचां क्रीडायाम् । ६ । २।७४ ॥ प्राग्देशवाचिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे अकप्र- त्ययान्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स्यात् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका । संज्ञायामिति ण्वुल् । प्राचां किम् ? जीवपुत्रप्रचायिका । इयमुदीचां क्रीडा । क्रीडायां किम् ? तव पुष्पप्रचायिका । पर्याये ण्वुल् ॥ अणि नियुक्ते । ६ । २ । ७५ ॥ अणन्ते परे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वमाद्युदा- त्तम् ॥ छत्रधारः । नियुक्ते किम् ? काण्डलावः ॥ शिल्पिनि चाऽक्रुञ्जः । ६ । २ । ७६ ॥ शिल्पिवाचिनि समासे अणन्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स चेदण् क्रुञ्जः परो न भवति ॥ तन्तुवायः । शिल्पिनि किम् ? काण्डलावः । अक्रुञ्जः किम् ? कुम्भकारः ॥ संज्ञायां च । ६ । २ । ७७॥ अणन्ते परे ॥ तन्तुवायो नाम कृमिः । अक्रुञ्ज इत्येव । रथकारो नाम ब्राह्मणः ॥ गोत- न्तियवं पाले । ६ । २ । ७८ ॥ गोपालः । तन्तिपालः । अनियुक्तार्थो योगः । गो इति किम् ? गोरक्षः ॥ णिनि । ६ । २ । ७९ ॥ पुष्पहारी ॥ उपमान शब्दार्थप्रकृतावेव । ६ । २ । ८०॥ उपमानवाचि पूर्वपदं णिन्यन्ते परे आद्युदात्तम् ॥ उष्ट्रक्रोशी । ध्वाङ्क्षरावी । उपमानग्रहणस्य पूर्वयोगस्य च विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ किम् ? वृकवञ्ची । प्रकृ- तिग्रहणं किम् ? प्रकृतिरेव यत्रोपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था तत्रैव यथा स्यात् । इह मा भूत् । गर्दभोच्चारी ॥ युक्कारोह्यादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ आद्युदात्ताः ॥ युक्कारोही । आगत- योधी । क्षीरहोता ॥ दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवटं जे । ६ । २ । ८२ ॥ कुटीजः । काशजः । तुषजः । भ्राष्ट्रजः । वटजः ॥ अन्त्यात्पूर्वं बह्वचः । ६ । २ । ८३ ॥ बह्वचः पूर्वस्यान्यात्पू- र्वपदमुदात्तं जे उत्तरपदे ॥ उपसरजः । आमलकीजः । बह्वचः किम् ? दग्धजानि तृणानि ॥ ग्रामेऽनिवसन्तः । ६।२।८४ ॥ ग्रामे परे पूर्वपदमुदात्तम् तच्चेन्निवसद्वाचि न ॥ मल्लग्रामः । १ युक्कारोही, आगतरोही, आगतरोधी, आगतयोधी, आगतवध्वा, आगतनन्दी, आगतप्रहारी, आग- तमत्स्यः, क्षीरहोता, भगिनीभर्ता, ग्रामगोधुक्, अश्वत्रिरात्रः, व्युष्टिरात्रः, गर्गत्रिरात्रः, गणपादः, एकाशी- तिपाद्, पात्रेसमितादयश्च । इति युक्कारोह्यादयः । आकृतिगणोऽयम् । तेन अधिकशतवर्ष इत्यादि ॥