वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

क्षिप्यन्ते । भिक्षामाणवः । भिक्षां लप्स्येऽहमिति माणवः । भयब्राह्मणः । भयेन ब्राह्मणः सम्पद्यते । गोत्रादिषु किम् ? दासीश्रोत्रियः । क्षेपे किम् ? परमब्राह्मणः ॥ अङ्गानि मैरेये । ६ । २ । ७० ॥ मद्यविशेषो मैरेयः ॥ मधुमैरेयः । मधुविकारस्य तस्य मध्वङ्गम् । अङ्गानि किम् ? परममैरेयः । मैरेये किम् ? पुष्पासवः ॥ भक्ताख्यास्तदर्थेषु । ६।२।७१ ॥ भक्तमन्नम् । भिक्षाकंसः । भाजीकंसः । भिक्षादयोऽन्नविशेषाः । भक्ताख्याः किम् ? समाशशालयः । समशनं समाश इति क्रियामात्रमुच्यते । तदर्थेषु किम् ? भिक्षाप्रियः । बहुव्रीहिरयम् । अत्र पूर्वपदमन्तोदात्तम् ॥ गोविडालसिंहसैन्धवेषूपमाने । ६।२।७२ ॥ धान्यगवः । गोविडालः । तृणसिंहः । सक्तुसैन्धवः । धान्यं गौरिवेति विग्रहः । व्याघ्रादिः । गवाकृत्या संनिवेशितं धान्यं धान्यगवशब्देनोच्यते । उपमाने किम् ? परमसिंहः ॥ अके जीविकार्थे । ६ । २ । ७३ ॥ दन्तलेखकः । यस्य दन्तलेखनेन जीविका । नित्यं क्रीडेति समासः । अके किम् ? रमणीयकर्ता । जीविकार्थे किम् ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ प्राचां क्रीडायाम् । ६ । २।७४ ॥ प्राग्देशवाचिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे अकप्र- त्ययान्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स्यात् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका । संज्ञायामिति ण्वुल् । प्राचां किम् ? जीवपुत्रप्रचायिका । इयमुदीचां क्रीडा । क्रीडायां किम् ? तव पुष्पप्रचायिका । पर्याये ण्वुल् ॥ अणि नियुक्ते । ६ । २ । ७५ ॥ अणन्ते परे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वमाद्युदा- त्तम् ॥ छत्रधारः । नियुक्ते किम् ? काण्डलावः ॥ शिल्पिनि चाऽक्रुञ्जः । ६ । २ । ७६ ॥ शिल्पिवाचिनि समासे अणन्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स चेदण् क्रुञ्जः परो न भवति ॥ तन्तुवायः । शिल्पिनि किम् ? काण्डलावः । अक्रुञ्जः किम् ? कुम्भकारः ॥ संज्ञायां च । ६ । २ । ७७॥ अणन्ते परे ॥ तन्तुवायो नाम कृमिः । अक्रुञ्ज इत्येव । रथकारो नाम ब्राह्मणः ॥ गोत- न्तियवं पाले । ६ । २ । ७८ ॥ गोपालः । तन्तिपालः । अनियुक्तार्थो योगः । गो इति किम् ? गोरक्षः ॥ णिनि । ६ । २ । ७९ ॥ पुष्पहारी ॥ उपमान शब्दार्थप्रकृतावेव । ६ । २ । ८०॥ उपमानवाचि पूर्वपदं णिन्यन्ते परे आद्युदात्तम् ॥ उष्ट्रक्रोशी । ध्वाङ्क्षरावी । उपमानग्रहणस्य पूर्वयोगस्य च विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ किम् ? वृकवञ्ची । प्रकृ- तिग्रहणं किम् ? प्रकृतिरेव यत्रोपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था तत्रैव यथा स्यात् । इह मा भूत् । गर्दभोच्चारी ॥ युक्कारोह्यादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ आद्युदात्ताः ॥ युक्कारोही । आगत- योधी । क्षीरहोता ॥ दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवटं जे । ६ । २ । ८२ ॥ कुटीजः । काशजः । तुषजः । भ्राष्ट्रजः । वटजः ॥ अन्त्यात्पूर्वं बह्वचः । ६ । २ । ८३ ॥ बह्वचः पूर्वस्यान्यात्पू- र्वपदमुदात्तं जे उत्तरपदे ॥ उपसरजः । आमलकीजः । बह्वचः किम् ? दग्धजानि तृणानि ॥ ग्रामेऽनिवसन्तः । ६।२।८४ ॥ ग्रामे परे पूर्वपदमुदात्तम् तच्चेन्निवसद्वाचि न ॥ मल्लग्रामः । १ युक्कारोही, आगतरोही, आगतरोधी, आगतयोधी, आगतवध्वा, आगतनन्दी, आगतप्रहारी, आग- तमत्स्यः, क्षीरहोता, भगिनीभर्ता, ग्रामगोधुक्, अश्वत्रिरात्रः, व्युष्टिरात्रः, गर्गत्रिरात्रः, गणपादः, एकाशी- तिपाद्, पात्रेसमितादयश्च । इति युक्कारोह्यादयः । आकृतिगणोऽयम् । तेन अधिकशतवर्ष इत्यादि ॥

Wait, line 15: आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसं- Yes, छन्दस्युपसं- ends with hyphen.

ख्यानम् * ॥ दिवोदासाय दाशुषे ॥ अन्ततः । ६।२।९२॥ अधिकारोऽयम् ॥ प्रागुत्तरपदा- Wait, is there an asterisk * after उपसंख्यानम्? Yes! ख्यानम् * ॥ दिवोदासाय दाशुषे ॥ अन्ततः । ६।२।९२॥ अधिकारोऽयम् ॥ प्रागुत्तरपदा- Wait, is the sutra अन्ततः or अन्तः? Look at line 16: ॥ अन्ततः । or ॥ अन्तः ।? Look at the characters: अ न् तः -> अन्तः! Wait, look at line 16: ॥ अन्तः । ६।२।९२॥ Wait, Pāṇini 6.2.92 is अन्तः! Let's look at the image: It is अन्तः! Not अन्ततः! Let's look very carefully: अ then न्तः with colon-like visarga: अन्तः । ६।२।९२॥ Yes, it is `अन्तः । ६।२

नपुंसकलङ्गे समासे पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ गोपालसभम् । स्त्रीसभम् । सभायां किम् ? ब्राह्मणसेनम् । नपुंसके किम् ? राजसभा । प्रतिपदोक्तनपुंसकग्रहणान्नेह-रमणीयसभम् ब्राह्मणकुलम् । पुरे प्राचाम् । ६ । २ । ९९ ॥ देवदत्तपुरम् । नान्दीपुरम् । प्राचां किम् ? शिवपुरम् ॥ अरिष्टगौडपूर्वे च । ६। २ । १०० ॥ पुरे परे अरिष्टगौडपूर्वसमासे पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ अरिष्ट- पुरम् । गौडपुरम् । पूर्वग्रहणं किम् ? इहापि यथा स्यात् । अरिष्टाश्रितपुरम् । गौडभृत्यपुरम् । न हास्तिनफलकमार्देयाः । ६ । २ । १०१ ॥ पुरे परे नैतान्यन्तोदात्तानि ॥ हास्तिनपुरम् । फलकपुरम् । मार्देयपुरम् । मृदेरपत्यमिति शुभ्रादित्वाड्ढक् ॥ कुसूलकूपकुम्भशालं बिले । ६।२।१०२ ॥ एतान्यन्तोदात्तानि बिले परे ॥ कुसूलबिलम् । कूपबिलम् । कुम्भबि- लम् । शालबिलम् । कुसूलादि किम् ? सर्पबिलम् । बिलेति किम् ? कुसूलस्वामी ॥ दिक्- शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेष् । ६ । २ । १०३ ॥ दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भव- न्त्येषु ॥ पूर्वेषुकामी । अपरकृष्णमृत्तिका । जनपद-पूर्वपञ्चालाः । आख्यान-पूर्वयाया- तम् । पूर्वचानराटम् । शब्दग्रहणं कालवाचिदिक्शब्दस्य परिग्रहार्थम् ॥ आचार्योपस- र्जनाऽन्तेवासिनि । ६ । २ । १०४ ॥ आचार्योपसर्जनन्तेवासिनि परे दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भवन्ति ॥ पूर्वपाणिनीयाः । आचार्येति किम् ? पूर्वान्तेवासी । अन्तेवासिनि किम् ? पूर्वपाणिनीयं शास्त्रम् ॥ उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च । ६।३।१०५ ॥ उत्तरपदस्येत्यधिकृत्य या वृद्धिविहिता तद्भूत्युत्तरपदे परे सर्वशब्दो दिक्शब्दाश्चान्तोदात्ता भवन्ति ॥ सर्वपाञ्चालकः । अपरपाञ्चालकः । अधिकारग्रहणं किम् ? सर्वभासः । सर्वकारकः ॥ बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् । ६।२ १०६ ॥ बहुव्रीहौ विश्वशब्दः पूर्वपदभूतः संज्ञायामन्तोदात्तः स्यात् ॥ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण प्राप्तस्याद्युदात्तस्यापवादः । विश्वकर्मा । विश्वदेवः । आविश्चदेवं सत्पतिम् । बहुव्रीहौ किम् ? विश्वे च ते देवाश्च विश्वदेवाः । संज्ञायां किम् ? विश्वदेवः । प्रागव्ययीभावाद्बहुव्रीह्यधिकारः ॥ उदराश्वेषुषु ।६।२।१०७ ॥ संज्ञायामिति वर्तते ॥ वृकोदरः । हर्यश्वः । महेषुः ॥ क्षेपे ६।२।१०८ ॥ उदराश्वेषुषु पूर्वमन्तोदात्तं बहुव्रीहौ निन्दायाम् ॥ घटोदरः । कटुकाश्वः । चलाचलेषुः । अनुदर इत्यत्र नञ्सुभ्यामिति भवति विप्रतिषेधेन ॥ नदी बन्धुनि । ६ । २ । १०९ ॥ बन्धुशब्दे परे नद्यन्तं पूर्वमन्तोदात्तं बहुव्रीहौ ॥ गार्गीबन्धुः । नदी किम् ? ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मशब्द आद्युदात्तः । बन्धुनि किम् ? गार्गीप्रियः ॥ निष्ठोपसर्गपूर्वमन्यतरस्याम् । ६ । २ । ११० ॥ निष्ठान्तं पूर्वपदमन्तोदात्तं वा ॥ प्रधौतपादः । निष्ठा किम् ? प्रसेकमुखः । उपसर्गपूर्वं किम् ? शुष्कमुखः ॥ उत्तर- पदाऽऽदिः । ६।२।१११ ॥ उत्तरपदाधिकार आपादान्तम् आद्यधिकारस्तु प्रकृत्या भगा- लमित्यवधिकः ॥ कर्णो वर्णलक्षणात् । ६ । २ । ११२ ॥ वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश्च परः कर्णशब्द आद्युदात्तो बहुव्रीहौ ॥ शुक्लकर्णः । शङ्कुकर्णः । कर्णः किम् ? श्वेतपादः । वर्ण- लक्षणात्किम् । शोभनकर्णः ॥ संज्ञौपम्ययोश्च । ६।२।११३ ॥ कर्ण आद्युदात्तः ॥ मणि- कर्णः । औपम्ये-गोकर्णः ॥ कण्ठपृष्ठग्रीवाजङ्घं च । ६ । २ । ११४ ॥ संज्ञौपम्ययोर्बहु-

व्रीहौ ॥ शितिकण्ठः । काण्डपृष्ठः । सुग्रीवः । नाडीजङ्घः । औपम्ये-खरकण्ठः । गोपृष्ठः । अश्वग्रीवः । गोजङ्घः ॥ शृङ्गमवस्थायां च ॥ ६ । २ । ११५ ॥ शृङ्गशब्दोऽवस्थायां संज्ञोपम्य- योश्चायुदात्तो बहुव्रीहौ ॥ उद्गतशृङ्गः । द्व्यङ्गुलशृङ्गः । अत्र शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेर्वयो- विशेषोऽवस्था । संज्ञायाम्-ऋष्यशृङ्गः । उपमायाम्-मेषशृङ्गः । अवस्थेति किम् ? स्थूल- शृङ्गः ॥ नञो जरमरमित्रमृताः ॥ ६ । २ । ११६ ॥ नञः परा एते आयुदात्ता बहुव्रीहौ ॥ न मे जरा अजरम् । अमरम् । अमित्रमर्दय । श्रवो देवेष्वमृतम् । नञः किम् ? ब्राह्मणमित्रः । जेति किम् ? अशत्रुः ॥ सोर्मनसी अलोमोषसी ॥ ६ । २ । ११७ ॥ सोः परं लोमोषसी वर्जयित्वा मन्नन्तमसन्तं चायु

खटम् । दधिकटुकम् । प्रजाकाण्डम् । चेलादिसादृश्येन पुत्रादीनां गर्हा । व्याघ्रादित्वा- त्समासः । गर्हायां किम् ? परमचेलम् ॥ चीरमुपमानम् ॥६।२।१२७॥ वस्त्रचीरम् । कम्बलचीरम् । उपमानं किम् ? परमचीरम् ॥ पललसूपशाकं मिश्रे ॥६।२।१२८॥ घृत- पललम् । घृतसूपः । घृतशाकम्॥ भक्ष्येण मिश्रीकरणमिति समासः । मिश्रे किम् ? परमपल- लम् ॥ कूलसूदस्थलकर्षाः संज्ञायाम् ॥६।२।१२९॥ आद्युदात्तास्तत्पुरुषे ॥ दाक्षिकूलम् । षाण्डिसूदम् । दाण्डायनस्थलम् । दाक्षिकर्षः । ग्रामसंज्ञा एताः । संज्ञायाम् किम् ? परमकूलम् । अकर्मधारये राज्यम् । ६ । २ । १३० ॥ कर्मधारयवर्जिते तत्पुरुषे राज्यमुत्तरपदमाद्युदा- त्तम् ॥ ब्राह्मणराज्यम् । अकेति किम् ? परमराज्यम् ॥ चेलराज्यादिस्वरादव्ययस्वरः पूर्व- विप्रतिषेधेन * ॥ कुचेलम् । कुराज्यम् ॥ वर्ग्यादयश्च । ६ । २ । १३१ ॥ अर्जुनवर्ग्यः । वासुदेवपक्ष्यः । अकर्मधारय इत्येव । परमवर्ग्यः । वर्गादिर्दिगाद्यन्तर्गणः ।॥ पुत्रः पुम्भ्यः ।६।२।१३२ ॥ पुम्शब्देभ्यः परः पुत्रशब्द आद्युदात्तस्तत्पुरुषे ॥ दाशिपुत्रः । माहिषपुत्रः । पुत्रः किम् ? कौन्टिमातुलः । पुम्भ्यः किम् ? दाक्षीपुत्रः ॥ नाचायंराजर्त्विक्सं- युक्तज्ञातार्याख्येभ्यः । ६ । २ । १३३ ॥ एभ्यः पुत्रो नाद्युदात्तः ॥ आख्याग्रहणात्पर्या- याणां तद्विशेषाणां च ग्रहणम् । आचार्यपुत्रः । उपाध्यायपुत्रः । शाकटायनपुत्रः । राजपुत्रः । ईश्वरपुत्रः । नन्दपुत्रः । ऋत्विक्पुत्रः । याजकपुत्रः । होतुःपुत्रः । संयुक्ताः सम्बन्धिनः । श्यालपुत्रः । ज्ञातयो मातापितृसम्बन्धेन बान्धवाः । ज्ञातिपुत्रः । भ्रातृपुत्रः ॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः । ६ । २ । १३४ ॥ एतानि प्राणिभिन्नषष्ठ्यन्तात्पराण्याद्युदात्तानि तत्पुरुषे ॥ मुद्गचूर्णम् । अप्रेति किम् ? मत्स्यचूर्णम् ॥ षट् च काँण्डादीनि । ६ । २ । १३५ ॥ अप्राणिषष्ठ्या आद्युदात्तानि ॥ दर्भकाण्डम् । दर्भचीरम् । तिलपललम् । मुद्गसूपः । मूलकशाकम् । नदीकूलम् । षट् किम् ? राजसूदः । अप्रेति किम् ? दत्तकाण्डम् ॥ कुण्डं वनम् ।६।२।१३६ ॥ कुण्डमाद्युदात्तं वनवाचिनि तत्पुरुषे ॥ दर्भकुण्डम् । कुण्डशब्दोऽत्र सादृश्ये । वनं किम् ? मृत्कुण्डम् ॥ प्रकृत्या भगालम् । ६ । २ । १३७ ॥ भगालवाच्युत्तरपदं तत्पुरुषे प्रकृत्या ॥ कुम्भीभगालम् । कुम्भीनदालम् । कुम्भीपालम् । मध्योदात्ता एते । प्रकृत्येत्य- धिकृतमन्त इति यावत् ॥ शितेर्नित्याऽबह्वज्बहुव्रीहावभसत् । ६ । २ । १३८ ॥ शितेः परं नित्याबह्वच्कं प्रकृत्या ॥ शितिपादः । शित्यंसः । पादशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः । अंसशब्दः प्रत्ययस्य नित्त्वात् । शितेः किम् ? दर्शनीयपादः । अभसत्किम् ? शितिभसत् । शितिराद्युदात्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादोऽयं योगः ॥ गतिकारकोपपदात्कृत् । ६ । २ । .१३९ ॥ एभ्यः कृदन्तं प्रकृतिस्वरं स्यात्तत्पुरुषे ॥ प्रकारकः । प्रहरणम् । शोणाधृष्णु,

१ दिगादिषु वर्गे इत्येवमादयो ये पठितास्ते कृतयदन्ता वर्गादयः । २ चूर्ण, करिष, करीष, शाकिन, शाटक, द्राक्षा, तूल, कुन्दम, दलप, चमसी, चक्रन, चौल । इति चूर्णादिः । ३ काण्ड, चीर, पलल, सूप, शाक, कूल । इति काण्डादिः ।

नृवाहसा । इध्मप्रव्रश्चनः । उपपदात्-उच्चैःकारम् । ईषत्करः । गतीति किम् ? देवस्य कारकः । शेषे षष्ठी । कृद्ग्रहणं स्पष्टार्थम् । प्रपचतितरामित्यत्र तरबाद्यन्तेन समासे कृते आम् । तत्र सतिशिष्टत्वादाम्स्वरो भवतीत्येके । प्रपचतिदेश्यार्थं तु कृद्ग्रहणमित्यन्ये ॥ उभे- वनस्पत्यादिषु युगपत् । ६ । २ । १४० ॥ एषु पूर्वोत्तरपदे युगपत्प्रकृत्या ॥ वनस्पतिं वन आ । बृहस्पतिं यः । बृहच्छब्दोऽत्रायुदात्तो निपात्यते । हर्षया शचीपतिम् । शार्ङ्गरवादि- त्वादाद्युदात्तः शचीशब्दः । शचीभिर्न इति दर्शनात् । तनूनपादुच्यते । नराशंसं वाजि- नम् । निपातनाद्दीर्घः । शुनःशेपम् ॥ देवताद्वन्द्वे च । ६। २ । १४१ ॥ उभे युगपत्प्रकृत्या स्तः ॥ आय इन्द्रावरुणौ । इन्द्राबृहस्पती वयम् । देवता किम् ? प्लक्षन्यग्रोधौ । द्वन्द्वे किम् ? अग्निष्टोमः ॥ नोत्तरपदेऽनुदात्तादावपृथिवीरुद्रपूषमन्थिषु । ६ । २ । १४२ ॥ पृथि- व्यादिवर्जितेऽनुदात्तादावुत्तरपदे प्रागुक्तं न ॥ इन्द्राग्निभ्यां कंवृषणः । अपृथिव्यादौ किम् ? द्यावापृथिवी जनयन् । आयुदात्तो द्यावा निपात्यते । पृथिवीत्यन्तोदात्तः । सोमारुद्रौ । रोदे- र्णिलुक्चेति रगन्तो रुद्रशब्दः । इन्द्रापूषणौ । श्वन्नुक्षन्पूषन्निति पूषा अन्तोदात्तो निपात्यते । शुक्रामन्थिनौ । मन्थिन्निन्नन्तत्वादन्तोदात्तः । उत्तरपदग्रहणमनुदात्तादावित्यृत्तरपदविशेषणं यथा स्यात् द्वन्द्वविशेषणं मा भूत् । अनुदात्तादाविति विधिप्रतिषेधयोर्विषयविभागार्थम् ॥ अन्तः । ६। २ । १४३ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ थाऽथघञ्क्ताऽजऽबित्रकाणाम् । ६ । २ । १४४ ॥ थ अथ घञ् क्त अच् अप् इत्र क एतदन्तानां गतिकारकोपपदात्परेषामन्त उदात्तः ॥ प्रभृत्यस्यायोः । आवसथः । घञ्-प्रभेदः । क्तः-धर्ता वज्री पुरुष्टुतः । पुरुषु बहुप्रदेशेषु स्तुत इति विग्रहः । अच्-प्रक्षयः । अप्-प्रलवः । इत्र-प्रलवित्रम् । क-गो- वृषः । मूलविभुजादित्वात्कः । गतिकारकोपपदादित्येव । सुस्तुतं भवता ॥ सूपमानात् क्तः ।६।२।१४५ ॥ सोरुपमानाच्च परं क्तान्तमन्तोदात्तम् ॥ ऋतस्य योनौ सुकृतस्य । शश- प्लुतः ॥ संज्ञायामनाचितादीनाम् । ६ । २ । १४६ ॥ गतिकारकोपपदात् क्तान्तमन्तो- दात्तमाचितादीन्व्र्जयित्वा ॥ उपहूतः शाकल्यः । दारिजग्धः कौण्डिन्यः । अनेति किम् । आचि- तम् । आस्थापितम् ॥ प्रवृद्धादीनां च । ६। २ । १४७ ॥ एषां क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तम् ॥ प्रवृद्धः । प्रयुक्तः । असंज्ञार्थोऽयमारम्भः । आकृतिगणोऽयम् ॥ कारकाद्दत्तश्रुतयोरेवा- शिषि । ६ । २ । १४८ ॥ संज्ञायामन्त उदात्तः ॥ देवदत्तः । विष्णुश्रुतः । कारकात्किम् ? सम्भूतः । दत्तश्रुतयोः किम् ? देवपालितः । अस्मान्नियमादत्र संज्ञायामेनेति न । तृतीयाकर्म- णीति तु भवति । एव किम् । कारकावधारणं यथा स्यात् दत्तश्रुतावधारणं मा भूत् । अका-

१ वनस्पतिः, बृहस्पतिः, शचीपतिः, तनूनपात्, नराशंसः, शुनःशेपः, षण्डामर्कौ, तृष्णावरूत्री, लम्बा- विश्ववयसौ, मृत्युः । इति वनस्पत्यादिः । २ आचित, पर्याचित, आस्थापित, परिगृहीत,, निरुक्त, प्रतिपन्न, अपश्लिष्ट, प्रश्लिष्ट, उपहित, उपस्थित, संहितागवि । इत्याचितादिः । ३ प्रवृद्धं यानम्, प्रवृद्धो वृषलः, प्रयुतासूण्वः, आकर्षेऽवहितः । अवहितो भोगेषु, खट्वारूढः । कविशंस्तः । इति प्रवृद्धादिः । आकृतिगणोऽयम् । प्रवृद्धो वृषकृतो रथ इत्यादि ।

रकादपि दत्तश्रुतयोरन्त उदात्तो भवति । संश्रुतः । आशिषि किम् ? देवैः खाता देवखाता । आशिष्येवेत्येवमत्रेष्टो नियमः । तेनानाहतो नदति देवदत्त इत्यत्र न । शङ्खविशेषस्य संज्ञे- यम् । तृतीयाकर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेव भवति ॥ इत्थम्भूतेन कृतमिति च । ६ । २ । १४९ ॥ इत्थम्भूतेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे यः समासस्तत्र क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं स्यात् ॥ सुप्तप्रलपितम् । प्रमत्तगीतम् । कृतमिति क्रियासामान्ये करोतिर्नाभूतप्रादुर्भाव एव । तेन प्रलपिताद्यपि कृतं भवति । तृतीयाकर्मणीत्यस्यापवादः ॥ अनो भावकर्म- वचनः । ६ । २ । १५० ॥ कारकात्परमनप्रत्ययान्तं भाववचनं कर्मवचनं चान्तोदात्तम् ॥ पयःपानं सुखम् । राजभोजनाः शालयः । अनः किम् ? हस्तादायः । भेति किम् ? दन्तधावनम् । करणे ल्युट् । कारकात्किम् । निदर्शनम् ॥ मन्वक्तिन्व्याख्यानश- यनासनस्थानयाजकादिक्रीताः । ६ । २ । १५१ ॥ कारकात्पराणि एतान्युत्तरपदान्यन्तो- दात्तानि तत्पुरुषे ॥ कृत्स्वरापवादः । रथवर्त्म । पाणिनिकृतिः । छन्दोव्याख्यानम् । राजश- यनम् । राजासनम् । अश्वस्थानम् । ब्राह्मणयाजकः । गोक्रीतः । कारकात्किम् ? प्रभूतौ सङ्ग- तिम् । अत्र तादौ च नितीति स्वरः ॥ सप्तम्याः पुण्यम् ।६।२।१५२ ॥ अन्तोदात्तम् ॥ अध्य- यनपुण्यम् । तत्पुरुषे तुल्यार्थेति प्राप्तम् । सप्तम्याः किम् ? वेदेन पुण्यं वेदपुण्यम् ॥ ऊनार्थकलं तृतीयायाः ।६।२।१५३ ॥ माषोनम् । माषविकलम् । वाक्कलहः । तृतीयापूर्वपदप्रकृति- स्वरापवादोऽयम् । अत्र केचिदर्थेति स्वरूपग्रहणमिच्छन्ति । धान्यार्थः । ऊनशब्देन त्वर्थनि- र्देशार्थेन तदर्थानां ग्रहणमिति प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धे तृतीयाग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ मिश्रं चानुपसर्गमसन्धौ । ६ । २ । १५४ ॥ पणबन्धेनैकार्थ्यं सन्धिः ॥ तिलमिश्राः । सर्पि- र्मिश्राः । मिश्रं किम् ? गुडधानाः । अनुपसर्गं किम् ? तिलसंमिश्राः । मिश्रग्रहणे सोपसर्ग- ग्रहणस्येदमेव ज्ञापकम् । असन्धौ किम् ? ब्राह्मणमिश्रो राजा ब्राह्मणैः सह संहित ऐकार्थ्य- मापन्नः ॥ नञो गुणप्रतिषेधे सम्पाद्यर्हहितालमर्थास्तद्धिताः । ६ । २।१५५ ॥ सम्पा- द्याद्यर्थतद्धितान्ता नञो गुणप्रतिषेधे वर्तमानात्परेऽन्तोदात्ताः ॥ कर्णवेष्टकाभ्यां संपादि कार्ण- वेष्टिकिकम् । न कार्णवेष्टिकिकमकार्णवेष्टिकिकम् ॥ छेदमर्हति छेदिकः । न छेदिकोऽच्छेदिकः । न वत्सेभ्यो हितोऽवत्सीयः । न सन्तापाय प्रभवति असान्तापिकः । नञः किम् ? गर्दभर- थमर्हति गार्दभरथिकः । विगार्दभरथिकः । गुणप्रतिषेधे किम् ? गार्दभरथिकादन्योऽगार्दभर- थिकः । गुणो हि तद्धितार्थे प्रवृत्तिनिमित्तं सम्पादित्वाद्युच्यते । तत्प्रतिषेधो यत्रोच्यते तत्रार्यं विधिः । कर्णवेष्टकाभ्यां न सम्पादि सुखमिति । संपेति किम् ? पाणिनीयमधीते पाणिनीयः । न पाणिनीयः अपाणिनीयः । तद्धिताः किम् ? वोढुमर्हति वोढा । न वोढाऽवोढा ॥ यय- तोश्चातदर्थे ।६।२।१५६ ॥ ययतौ यौ तद्धितौ तदन्तस्योत्तरपदस्य नञो गुणप्रतिषेधवि- षयात्परस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ पाशानां समूहः पाश्या न पाश्या अपाश्या । अदन्तयम् ।

१ याजकादयः षष्ठीसमासे उक्ताः ।

अतदर्थे किम् ? अपाद्यम् । तद्धितः किम् ? अदेयम् । गुणप्रतिषेधे किम् ? दन्त्यादन्यदद- न्त्यम् । तदनुबन्धग्रहणे नातदनुबन्धकस्येति । नेह-अवामदेव्यम् ॥ अच्कावशकौ । । ६।२।१५७ ॥ अजन्तं कान्तं च नञः परमन्तोदात्तमशक्तौ गम्यायाम् ॥ अपचः । पक्तुं न शक्तः । अविलिखः । अशक्तौ किम् ? अपचो दीक्षितः । गुणप्रतिषेधे इत्येव । अन्योऽयं पचादपचः ॥ आक्रोशे च । ६।२।१५८ ॥ नञः परावच्कावन्तोदात्तावाक्रोशे ॥ अपचो जाल्मः । पक्तुं न शक्नोतीत्येवमाक्रोश्यते । अविक्षिपः ॥ संज्ञायाम् । ६।२।१५९ ॥ नञः परमन्तोदात्तं संज्ञायामाक्रोशे ॥ अदेवदत्तः ॥ कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च । ६।२।१६० ॥ नञः परेऽन्तोदात्ताः स्युः ॥ अकर्तव्यः । उक-अनागामुकः । इष्णुच्-अनलङ्करिष्णुः । इष्णुज्ग्रहणे खिष्णुचो द्वयनुबन्धकस्यापि ग्रहणमिकारादेर्विधानसामर्थ्यात् । अनाढ्यम्भविष्णुः । चार्वादिः । अचारुः । असाधुः ॥ राजाहोश्छन्दसि ॥ अराजा । अनहः । भाषायां नञः स्वर एव ॥ विभाषा तृन्नन्नतीक्ष्णशुचिषु । ६।२ । १६१ ॥ तृन्-अकर्ता । अन्न- अनन्नम् । अतीक्ष्णम् । अशुचि । पक्षे अव्ययस्वरः ॥ बहुव्रीहाविदमेतत्तद्द्द्यचः प्रथम- पूरणयोः क्रियागणने । ६।२।१६२ ॥ एभ्योऽनयोरन्त उदात्तः ॥ इदं प्रथममस्य स इद- म्प्रथमः । एतद्द्वितीयः । तत्पञ्चमः । बहुव्रीहौ किम् ? अनेन प्रथम इंदप्रथमः । तृतीयेति योगविभागात्समासः । इदमेतत्तद्द्व्यचः किम् ? यत्प्रथमः । प्रथमपूरणयोः किम् ? तानि बहू- न्यस्य तद्बहुः । क्रियागणने किम् ? अयं प्रथमः प्रधानं येषां ते इदम्प्रथमाः । द्रव्यगणन- मिदम् । गणने किम् ? अयं प्रथम एषां ते इदम्प्रथमाः इदम्प्रधाना इत्यर्थः । उत्तरपदस्य कार्यित्वात्कपि पूर्वमन्तोदात्तम् । इदम्प्रथमकः । बहुव्रीहावित्यधिकारो वनं समास इत्यतः प्राग्बोध्यः ॥ संख्यायाः स्तनः । ६।२।१६३ ॥ बहुव्रीहावन्तोदात्तः ॥ द्विस्तना । चतुः- स्तना । संख्यायाः किम् ? दर्शनीयस्तना । स्तनः किम् । द्विशिराः ॥ विभाषा छन्दसि । ६।२। १६४ ॥ द्विस्तनां करोति ॥ संज्ञायां मित्राजिनयोः । ६।२।१६५ ॥ देव- मित्रः । कृष्णाजिनम् । संज्ञायां किम् ? प्रियमित्रः ॥ ऋषिप्रतिषेधो मित्रे * ॥ विश्वामित्र ऋषिः ॥ व्यवधायिनोऽन्तरम् । ६।२। १६६ ॥ व्यवधानवाचकात्परमन्तोदात्तम् ॥ वस्त्र- मन्तरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रान्तरः । व्यवधायिनः किम् ? आत्मान्तरः । अन्यस्वभाव इत्यर्थः ॥ मुखं स्वाङ्गम् । ६।२।१६७ ॥ गौरमुखः । स्वाङ्गं किम् ? दीर्घमुखा शाला ॥ नाऽव्ययदिक्शब्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः । ६।२। १६८ ॥ उच्चैर्मुखः । प्राङ्मुखः । गोमुखः । महामुखः । स्थूलमुखः । मुष्टिमुखः । पृथुमुखः । वत्समुखः । पूर्वपदप्रकृ- तिस्वरोऽत्र । गोमुष्टिवत्सपूर्वपदस्योपमानलक्षणोऽपि विकल्पोऽनेन बाध्यते ॥ निष्ठापमाना- १ चारु, साधु, यौधिकि, अनङ्गमेजय, वदान्य, अकस्मात्, “ वर्तमान, वर्धमान, त्वरमाण, म्रियमाण, क्रियमाण, रोचमान, शोभमानाः संज्ञायाम् ” विकारसदृशे व्यस्तसमस्ते, गृहपति, गृहपतिक, राजाहोश्छन्दसि ॥ इति चार्वादिः ॥

स्वरप्रकरणम् । ( ५३९ )

दन्यतरस्याम् ।६।२।१६९ ॥ निष्ठान्तादुपमानवाचिनश्च परं मुखं स्वाङ्गं वान्तोदात्तं बहु- व्रीहौ ॥ प्रक्षालितमुखः । पक्षे निष्ठोपसर्गेति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिस्व- रोऽपि भवति । उपमानम्—सिंहमुखः ॥ जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्- क्तोऽकृतमितप्रतिपन्नाः । ६।२।१७० ॥ सारङ्गजातः । मासजातः । सुखजातः । दुःख- जातः । जातिकालेति किम् ? पुत्रजातः । अनाच्छादनात्किम् ? वस्त्रच्छन्नः । अकृतेति किम् ? कुण्डकृतः । कुण्डमितः । कुण्डप्रतिपन्नः । अस्माज्ज्ञापकान्निष्ठान्तस्य परनिपातः ॥ वा जाते । ६।२।१७१ ॥ जातिकालसुखादिभ्यः परो जातशब्दो वान्तोदात्तः ॥ दन्तजातः । मास- जातः ॥ नञ्सुभ्याम् । ६।२।१७२ ॥ बहुव्रीहावुत्तरपदमन्तोदात्तम् ॥ अब्रीहिः । सुमाषः ॥ कपि पूर्वम् । ६ । २ । १७३ ॥ नञ्सुभ्यां परं यदुत्तरपदं तदन्तस्य समासस्य पूर्व- मुदात्तं कपि परे ॥ अब्रह्मबन्धुकः । सुकुमारीकः ॥ ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम् । ६ । २।१७४ ॥ ह्रस्वान्तोत्तरपदसमासेऽन्त्यात्पूर्वमुदात्तं कपि नञ्सुभ्यां परं बहुव्रीहौ ॥ अब्रीहिकः । सुमाषकः । पूर्वमित्यनुवर्तमाने पुनः पूर्वग्रहणं प्रवृत्तिभेदेन नियमार्थम् । ह्रस्वान्तेऽन्त्यादेव पूर्वपदमुदात्तं न कपि पूर्वमिति । अङ्गकः । कबन्तस्यैवान्तोदात्तत्वम् ॥ बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि । ६ । २ । १७५ ॥ उत्तरपदार्थबहुत्ववाचिनो बहोः परस्य पदस्य नञः परस्येव स्वरः स्यात् ॥ बहुब्री- हिकः । बहुमित्रकः । उत्तरपदेति किम् ? बहुषु मानोऽस्य स बहुमानः ॥ न गुणादयोऽव- यवाः ।६।२।१७६ ॥ अवयववाचिनो बहोः परे गुणादयो नान्तोदात्ता बहुव्रीहौ ॥ बहुगुणा रज्जुः । बह्वक्षरं पदम् । बह्वध्यायः । गुणादिराकृतिगणः । अवयवाः किम् ? बहुगुणो द्विजः । अध्ययनश्रुतसदाचारादयो गुणाः ॥ उपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवमपर्शु ।६।२।१७७ ॥ प्रपृष्ठः । प्रललाटः । ध्रुवमेकरूपम् । उपसर्गात्किम् ? दर्शनीयपृष्ठः । स्वाङ्गं किम् ? प्रशाखो वृक्षः । ध्रुवं किम् ? उद्बाहुः । अपर्शु किम् ? विपर्शुः ॥ वनं समासे । ६ । २। १७८ ॥ समासमात्रे उपसर्गादुत्तरपदं वनमन्तोदात्तम् ॥ तस्येदिमे प्रवणे ॥ अन्तः । ६।२।१७९ ॥ अस्मात्परं वनमन्तोदात्तम् ॥ अन्तर्वणो देशः । अनुपसर्गार्थमिदम् ॥ अन्तश्च । ६ । २ । १८० ॥ उपसर्गादन्तःशब्दोऽन्तोदात्तः ॥ पर्यन्तः । समन्तः ॥ न निर्विभ्याम् । ६ । २ । १८१ ॥ न्यन्तः । व्यन्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरे यणि च कृते उदात्तस्वरितयोर्यण इति स्व- रितः ॥ परेराभितोभावि मण्डलम् । ६ । २ । १८२ ॥ परेः परमभित उभयतो भावो यस्यास्ति तत्कूलादि मण्डलं चान्तोदात्तम् ॥ परिकूलम् । परिमण्डलम् ॥ प्रादस्वाङ्गं संज्ञा- याम् । ६।२।१८३ ॥ प्रगृहम् । अस्वाङ्गं किम् ? प्रपदम् ॥ निरुदकादीनि च । ६ । २ ।

१ सुख, दुःख, कृच्छ्र, अस्र, अलीक, प्रतीप, करुण, कृपण, तृप्र, सोढ । इति सुखादिः ॥ २ गुण, अक्षर, अध्याय, सूक्त, छन्दोनाम । इति गुणादिराकृतिगणः ॥ ३ निरुदक, निरुपल निर्मक्षिक, निर्मशक, निष्फालक, निष्कोलिक, निष्पेष, दुस्तरीप, निस्तरीप, निस्तरीक, निरजिन, उदजिन, उपाजिन, परेर्हस्तपादकेशकर्षाः । निरुदकादिराकृतिगणः ॥

• मन् + गौरादयः -> द्व्यच्-तु-अजिन-मन् -> द्व्यक्त्व...? No, द्व्यच् + तु -> द्व्यत्तु? No, द्व्यच्-तु? No, द्व्यच्, अजिन, मन्, गौरादयः!) Wait, what is the sutra? "उपाद्द्व्यचजिन्नमन्गौरादयः" or what? Let's look at the sutra: Sutra 6.2.194: "उपाद् द्व्यच्त्वजनिमन्गौरादयः" or "उपाद् द्व्यच्वजनिमन्गौरादयः"? Look at L21: "उपाद् द्व्यच्वजनिमन्गौरादयः" or "द्व्यच्त्व"? Wait, look at L22: "उपात्परं यत् द्व्यच्वकमजिनं चान्तोदात्तं" -> wait! "द्व्यच्वकम्" or "द्व्यच्कम्"? Wait, the vritti in L22: "उपात्परं यत् द्व्यच्वकमजिनं" - wait, no! "द्व्यच्कमजिनं"? Wait! Look at the sutra 6.2.194 in Ashtadhyayi: "उपाद् द्व्यच्तुदजिनमन्गौरादयः"? No! 6.2.194 is: "उपाद्द्व्यच्त्वजनिमन्ग

नित्यकृतसमासान्त एव मूर्धशब्दः । तस्यैतत्प्रयोजनमसत्यपि समासान्ते अन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । एतदेव ज्ञापकमनित्यः समासान्तो भवतीति । यद्यपि च समासान्तः क्रियते तथापि बहुव्रीहिकार्यत्वात्तदेकदेशत्वाच्च समासान्तोदात्तत्वं पक्षे भवत्येव । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः । द्वित्रिभ्यां किम् ? कल्याणमूर्धा । बहुव्रीहौ किम् ? द्वयोर्मूर्धा द्विमूर्धा ॥ सक्थं चाऽक्रा- न्तात् ।६।२।१९८ ॥ गौरसक्थः । श्लक्ष्णसक्थः । अक्रान्तात्किम् ? चक्रसक्थः । समासान्तस्य षचश्चित्त्वान्नित्यमेवान्तोदात्तत्वं भवति ॥ परादिश्च्छन्दसि बहुलम् ।६।२। १९९ ॥ छन्दसि परस्य सक्थशब्दस्यादिरुदात्तो वा ॥ अजिसक्थमालभेत । अत्र वार्ति- कम् ॥ परादिश्च परान्तश्च पूर्वान्तश्चापि दृश्यते । पूर्वाद्यश्च दृश्यन्ते व्यत्ययो बहुलं

चैन्न न युनाति । तिङन्तद्वयमपि न निहन्यते ॥ यावद्यथाभ्याम् । ८ । १ । ३६ ॥ आभ्यां योगे तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ यथाचित्कण्वमावतम् ॥ पूजायां नानन्तरम् । ८ । १ । ३७ ॥ यावद्यथाभ्यां युक्तमनन्तरं तिङन्तं पूजायां नानुदात्तम् ॥ यावत्पचति शोभनम् । यथा पचति शोभनम् । पूजायां किम् ? यावद् भुङ्क्ते । अनन्तरं किम् ? यावद्देवदत्तः पचति शोभनम् । पूर्वेणात्र निघातः प्रतिषिध्यते ॥ उपसर्गव्यपेतं च । ८ । १ । ३८ ॥ पूर्वेणान- न्तरमित्युक्तम् । उपसर्गव्यवधानार्थं वचनम् । यावत्प्रपचति शोभनम् । अनन्तरमित्येव । यावद्देवदत्तः प्रपचति शोभनम् ॥ तुपश्यपश्यताडहैः पूजायाम् । ८ । १ । ३९ ॥ एभि- र्युक्तं तिङन्तं न निहन्यते पूजायाम् ॥ आदह स्वधामनु पुनर्गर्भत्वमेरिरे ॥ अहो च । ८ । १ । ४० ॥ एतद्योगे नानुदात्तं पूजायाम् ॥ अहो देवदत्तः पचति शोभनम् ॥ शेषे विभाषा । ८ । १ । ४१ ॥ अहो इत्यनेन युक्तं तिङन्तं वानुदात्तं पूजायाम् ॥ अहो कटं करिष्यति ॥ पुरा च परीप्सायाम् । ८ । १ । ४२ ॥ पुरेत्यनेन युक्तं वानुदात्तं त्वरायाम् ॥ अधीष्व माणवक पुरा विद्योतते विद्युत् । निकटगामिन्यत्र पुराशब्दः । परीप्सायां किम् ? न तेन स्म पुराधीयते । चिरातीतेऽत्र पुरा ॥ नन्वित्यनुज्ञैषणायाम् । ८ । १ । ४३ ॥ ननु इत्य- नेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम्रनुप्रार्थनायाम् ॥ ननु गच्छामि भोः । अनुजानीहि मां गच्छन्त- मित्यर्थः । नन्विति किम् ? अकार्षीः कटं त्वम् । ननु करोमि । पृष्टप्रतिवचनमेतत् ॥ किं क्रियाप्रश्नेऽनुपसर्गमप्रतिषिद्धम् । ८ । १ । ४४ ॥ क्रियाप्रश्ने वर्तमानेन किंशब्देन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ किं द्विजः पचत्याहोस्विद्गच्छति । क्रियेति किम् ? साधनप्रश्ने मा भूत् । किं भक्तं पचत्यपूपान्वा । प्रश्ने किम् ? किं पठति । क्षेपोऽयम् । अनुपसर्गं किम् ? किं प्रप- चति उत प्रकरोति । अप्रतिषिद्धं किम् ? द्विजो न पचति ॥ लोपे विभाषा । ८ । १ । ४५ ॥ किमोऽप्रयोगे उक्तं वा ॥ देवदत्तः पचत्याहोस्चित्पठति ॥ एहिमन्ये प्रहासे लृट् । ८ । १ । ४६ ॥ एहिमन्ये इत्यनेन युक्तं लृडन्तं नानुदात्तं क्रीडायाम् ॥ एहि मन्ये भक्तं भोक्ष्यसे नहि भोक्ष्यसे भुक्तं तत्तवतिथिभिः । प्रहासे किम् ? एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति सुष्ठु मन्यसे । गत्यर्थलोटा लृडित्यनेनैव सिद्धे नियमार्थोऽयमारम्भः । एहिमन्येयुक्ते प्रहास एव नान्यत्र । एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये ॥ जातूपूर्वम् । ८ । १ । ४७ ॥ अविद्यमानपूर्व यज्जातु तेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ जातु भोक्ष्यसे । अपूर्वं किम् ? कटं जातु करिष्यसि ॥ किंवृत्तं च चिदुत्तरम् । ८ । १ । ४८ ॥ अविद्यमानपूर्वं चिदुत्तरं यत्किंवृत्तं तेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ विभक्त्यन्तं डतरडतमन्तं किमो रूपं किंवृत्तम् । कश्चिद् भुङ्क्ते । कतरश्चित् । कतमश्चिद्वा । चिदुत्तरं किम् ? को भुङ्क्ते । अपूर्वमित्येव । रामः किञ्चि- त्पठति ॥ आहोउताहो चाऽनन्तरम् । ८ । १ । ४९ ॥ आहो उताहो इत्याभ्यां युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ आहो उताहो वा भुङ्क्ते । अनन्तरमित्येव । शेषे विभाषां वक्ष्यति । अपूर्वेति किम् ? देव आहो भुङ्क्ते ॥ शेषे विभाषा । ८ । १ । ५० ॥ आभ्यां युक्तं व्यव-

(repha) and two slants? Wait, look at L15: "निपातेर्यद्यदीति" vs "निपातैर्यद्यदीति": Ah, in L20: "निपातैर्यदिति हि चेति" has ै + र्. In L15: "निपातेर्यद्यदीति" or "निपातैर्यद्यदीति"? It has only one slant or two? Wait, look at "निपातेर्यद्यदीति" vs "निपातैर्": look at L15: "निपातेर्यद्यदीति" - it has an 'े' matra with a repha: 'तेर्', or is it 'तैर्य'? It looks like 'निपातेर्यद्यदीति' (single slant with repha) or 'निपातैर्यद्यदीति'? Wait, sutra 8.1.30 is "निपातैर्यद्यदिहन्त...". The quote is "निपातैर्यद्यदीति"! In L15, there is indeed a single slant or double? It looks like 'निपातेर्यद्यदीति' with one slant, a typo for निपातैर्, or maybe two faint slants? Let's check: actually, there is one clear slant and repha. Let's look at "निपातैर्यदिति" in L20: it has one slant on the left, one on the right with repha. In L15, there is only one slant on the left and repha

र्नानुदात्ता धर्मव्यतिक्रमे ॥ स्वयं ह रथेन याति ३ । उपाध्यायं पदातिं गमयति । क्षियाशी- रिति प्लुतः ॥ अहेति विनियोगे च । ८ । १ । ६१ ॥ अहयुक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानु- दात्ता नानाप्रयोजने नियोगे क्षियायां च ॥ त्वमह ग्रामं गच्छ । क्षियायाम्—स्वयमह रथेन याति ३ । उपाध्यायं पदातिं नयति ॥ चाहलोप एवेत्यवधारणम् । ८ । १।६२ ॥ च अह एतयोर्लोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता ॥ देव एव ग्रामं गच्छतु । देव एवारण्यं गच्छतु । ग्राममरण्यं च गच्छत्वित्यर्थः । देव एव ग्रामं गच्छतु । राम एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं केवलमरण्यं केवलं गच्छत्वित्यर्थः । इहाहलोपः स च केवलार्थः । अवधारणं किम् ? देव क्षेव भोक्ष्यसे । न कचिदित्यर्थः । अनवक्लृप्तावेव ॥ चादिलोपे विभाषा ।८।१।६३ ॥ चवाहाहैवानां लोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता ॥ चलोपे—इन्द्र वाजेषु नोऽव । शुक्ला व्रीहयो भवन्ति । श्वेता गा आज्याय दुहन्ति । वालोपे—व्रीहिभिर्यजेत । यवैर्यजेत ॥ वैवावेति च छन्दसि । ८ । १ । ६४ ॥ अहर्वै देवानामासीत् । अयँ वाव हस्त आसीत् ॥ एका- न्याभ्यां समर्थाभ्याम् । ८ । १ । ६५ ॥ आभ्यां युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता छन्दसि ॥ अजामेकां जिन्वति । प्रजामेकां रक्षति । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति । समर्थाभ्यां किम् ? एको देवानुपातिष्ठत् । एक इति संख्यापरं नान्यार्थम् ॥ यद्वृत्तान्नित्यम् ।८।१।६६॥ यत्र पदे यच्छब्दस्ततः परं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ यो भुंक्ते । यदद्रव्यद्वायूर्वाति । अत्र व्यवहिते कार्यमिष्यते ॥ पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः पूजितवचनमनुदात्तम् ॥ काष्ठाध्यापकः ॥ मलोपश्च वक्तव्यः * ॥ दारुणाध्यापकः । अज्ञाताध्यापकः । समासान्तोदात्तत्वापवादः । एतत्समासे इष्यते । नेह— दारुणमध्यापक इति वृत्तिमत् । पूजनादित्येव पूजितग्रहणे सिद्धे पूजितग्रहणमनन्तरपूजि- तलाभार्थम् । एतदेव ज्ञापकमत्र प्रकरणे पञ्चमीनिर्देशेऽपि नानन्तर्यमाश्रीयत इति ॥ सग- तिरपि तिङ् । ८ । १ । ६८ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यस्तिङन्तं पूजितमनुदात्तम् ॥ यत्काष्ठां प्रपचति । तिङतिङ इति निघातस्य निपातैर्यदिति निषेधे प्राप्ते विधिरयम् । सगतिग्रहणाच्च गतिरपि निहन्यते ॥ गतिग्रहणे उपसर्गग्रहणमिष्यते * ॥ नेह—यत्काष्ठां शुक्लीकरोति ॥ कुत्सेने च सुप्यगोत्रादौ । ८।१।६९ ॥ कुत्सेने च सुबन्ते परे सगतिरगतिरपि तिङ- नुदात्तः ॥ पचति पूति । प्रपचति पूति । पचति मिथ्या । कुत्सेने किम् ? प्रपचति शोभ- नम् । सुपि किम् ? पचति क्लिश्नाति । अगोत्रादौ किम् ? पचति गोत्रम् ॥ क्रियाकुत्सन- इति वाच्यम् * ॥ कर्तुः कुत्सने मा भूत् । पचति पूतिर्देवदत्तः ॥ पूतिश्चानुबन्ध इति वाच्यम् * ॥ तेनायं चकारानुबन्धत्वादन्तोदात्तः ॥ वा वह्रर्थमनुदात्तमिति वाच्यम् * ॥ १ काष्ठा, दारुण, अमातापुत्र, वेश, अनाज्ञात, अनुज्ञात, अपुत्र, अयुत, अद्भुत, भृश, घोर, सुख, कल्याण, अनुक्त । इति काष्ठादिः । पूजितस्यानुदात्तत्वे काष्ठादिग्रहेणमिति वार्तिकदर्शनात्सूत्रे काष्ठादिभ्य इति केचित्प्रक्षिप्तमिति कैयटः ॥

पचन्ति पूति ॥ गतिर्गतौ ॥ ८ । १ । ७० ॥ अनुदात्तः ॥ अभ्युद्धरति । गतिः किम् ? दत्तः पचति । गतौ किम् ? आमन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः ॥ तिङि चोदात्तवति । ।८।१।७१ ॥ गतिरनुदात्तः ॥ यत्प्रपचति । तिङ्ग्रहणमुदात्तवतः परिमाणार्थम् । अन्यथा हि यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गतिस्तत्र धातावेवोदात्तवति स्यात् प्रत्यये न स्यात् । उदात्तवति किम् ? प्रपचति ॥ इति तिङन्तस्वरप्रकरणम् ॥ अथ वैदिकवाक्येषु स्वरसंचारप्रकारः कथ्यते । अग्निमीळे इति प्रथमा ऋक् तत्राग्निश- ब्दोऽव्युत्पत्तिपक्षे फिष् इत्यन्तोदात्त इति माधवः । वस्तुतस्तु घृतादित्वात् । व्युत्पत्तौ तु निप्रत्ययस्वरेण । अम् सुप्त्वादनुदात्तः । अमि पूर्व इत्येकादेशस्त्वेकादेश उदात्तेनेत्युदात्तः । ईळे । तिङतिङ इति निघातः । संहितायां तदुदात्तानुदात्तस्यैतत्कारः स्वरितः । स्वरितात्सं- हितायामिति ळे इत्यस्य प्रचयापरपर्याया एकश्रुतिः । पुरःशब्दोऽन्तोदात्तः पूर्वाधरावराणामि- त्यसिप्रत्ययस्वरात् । हितशब्दोऽपि । धाञो निष्ठायां दधातेर्हिरिति ह्यादेशे प्रत्ययस्वरेणान्तो- दात्तः । पुरोऽव्ययमिति गतिसंज्ञायां कुगतीति समासे समासान्तोदात्ते तत्पुरुषे तुल्यार्थेत्य- व्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरे गतिकारकोपपदात्कृदिति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे थाथादिस्वरे च पूर्वपूर्वो- पमर्देन प्राप्ते गतिरनन्तर इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । पुरश्शब्दोकारस्य संहितायां प्रचये प्राप्ते उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतर इत्यनुदात्ततरः यज्ञस्य नङः प्रत्ययस्वरः विभक्तेः सुप्त्वादनुदा- तत्वे स्वरितत्वम् । देवम् । पचाद्यच् । फिट्स्वरेण प्रत्ययस्वरेण चित्स्वरेण वान्तोदात्तः । ऋत्वि- क्शब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । होतृशब्दस्तृन्प्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । रत्नशब्दो नन्विषयस्येत्याद्युदात्तः । रत्नानि दधातीति रत्नधाः । समासस्वरेण कृदुत्तरपदप्रकृ- तिस्वरेण वान्तोदात्तः । तमपः पित्त्वादनुदात्तत्वे स्वरितप्रचयावित्यादि यथाशास्त्रमुन्नेयम् ॥ इत्थं वैदिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ तदस्तु प्रीतये श्रीमद्भवानीविश्वनाथयोः ॥ १ ॥ [L2

'! Wait, what is letter 9-10? 'ना' then 'लि'? Wait, look at letter 10: does it have two humps like 'ल'? Look at 'ल' in 'धूलि' (letter 12) and 'केलि' (letter 16): In 'लि', the letter 'ल' has two arches at the bottom. Does letter 10 have two arches? No, letter 10 has a vertical stem and a hook... wait, it's 'डि'! Wait, why would 'नाडि' be printed twice? Wait! Could letter 9-10 be 'नालि'? Wait, let's look at letter 7-8: 'विचि' (vici). Is 'विचि' a word? वीचि is usually long ई, but here short 'विचि'. Wait, could it be: 'तिथिनारिरुचिविचिनाडिडूलिकिकिकेलिच्छाविरात्र्यादयः'? Let's look at letter 4 again: wait, is it 'रि'? Look at line 1: "वह्निवृष्ण्यग्नयः" - here 'ग्नि' has 'नि'. Look at line 22: "दर्विविदिवेदिखनिशान्याश्रिवेशिकृ-" - look at 'शान्याश्रि': 'श्रि' has 'श' + 'रि'. Look at 'कृ':

लिङ्गानुशासनम् । ( ५४७ ) मालती जातिः । देववाची तु पुंस्येव । सुपर्वाणः सुमनसः । बहुत्वं प्रायिकम् । एका च सिकता तैलदाने असमर्थेति अर्थवत्सूत्रे भाष्यप्रयोगात् । समांसमां विजायत इत्यत्र समायां समायामिति भाष्याच्च । विभाषा ग्रावेडिति सूत्रे अत्रासातां सुमनसाविति वृत्तिव्याख्यायां हरदत्तोऽप्येवम् ॥ ॠक्त्वक्ज्योङ्वाग्यवागूनौस्फिजः ॥ इयं ऋक् । त्वक् । ज्योक् । वाक् । यवागूः । नौः । स्फिक् ॥ त्रुटिसीमासंवध्याः ॥ इयं त्रुटिः । सीमा । संवध्या ॥ चुल्लिवेणिखार्यश्च ॥ स्पष्टम् ॥ ताराधाराज्योत्स्नादयश्च ॥ शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ नित्यग्रहणमन्येषां क्वचिद्व्य- भिचारं ज्ञापयति ॥ इति स्त्र्यधिकारः । पुमान् ॥ अधिकारोऽयम् ॥ घञन्तः ॥ पाकः । त्यागः । करः । गरः । भावार्थ एवेदम् । नपुंसक

'? Wait, त - मि - स्र! In "तिमिस्र" or "तमिस्र": "तमिस्र" has 'त', 'म' with 'ि' (मि), 'स्र'! Wait! Look at the i-kāra: The i-kāra is on the 'म'! Look at line 31: Before 'म', does the i-kāra curve over 'म'? Wait, look at: 'व' or 'त'? Then 'म' Then 'ि' goes over 'म'? No, the loop goes to the left of the last letter! Wait, what is the last letter? It has a loop on left, loop on right... wait, it's 'क' with 'ष'? 'क्ष'? Wait, is it 'क्षि'? Wait, what about "कुक्षि"? Kukṣi is ikārānta, not adanta! Wait, could it be "अक्षि"? Not adanta. Wait, why would it be ikārānta if this is अदन्तः (ropadha)? Wait! Is it "अदन्तः"? Line 31: "रोपधः ॥ क्षुरः । अङ्कुरः ॥ द्वाराग्रस्फारतक्रचक्रवक्त्र..." Wait, does it have to be an exception ending in -a? YES! "द्वाराग्रस्फारतक्र... नपुंसके" All the words in this list MUST be neuter words ending in -a with

शब्दाः ॥" Then: "॥ अर्धपंथिमन्थ्यधुक्षितस्तम्बवितम्बपूगाः ॥" Then: "॥ पल्लवपलवलकफरेफकटाहनिर्यूह मठमणितरण्डु रगन्धस्कन्धमृदङ्गसङ्गसमुद्रडङ्खाः ॥" Then: "॥ सारथ्यतिथिकुक्षिवस्तिपाण्यञ्जलयः ॥ एते पुंसि ॥ अयं सारथिः ॥" "इति पुँल्लिङ्गाधिकारः ।"

YES!! This is the Pullinga section of Linganushasanam!! Now, what is the sutra that gives "वृषः । वृक्षः ॥"? In Panini's Linganushasanam: "षोऽन्तः"? No, words ending in ष? Wait, what letters are before 'वृषः'? Let's check Panini's Linganushasanam: "षोऽन्तः"? Wait, let's search: "षोधः" -> wait, is it "घोऽधः"? Wait! Look at the first letter of that sutra in line 6: Is it 'षो' or 'घो'? Wait, look at line 6: ॥ षोधः ॥ or ॥ घोधः ॥? Wait, look at line 7: "वत्सः । वायसः । महानसः ॥" Wait! 'वत्स', 'वायस',

नपुंसकम् ॥ अधिकारोऽयम् ॥ भावे ल्युवुन्तः ॥ हसनम् । भावे किम् ? पच- नोऽग्निः ॥ इध्मव्रश्चनः कुठारः ॥ निष्ठा च ॥ भावे या निष्ठा तदन्तं क्लीवं स्यात् ॥ हसि- तम् । गीतम् ॥ त्वष्यञौ तद्धितौ ॥ शुक्लत्वम् । शौक्ल्यम् । ष्यञः षित्वसामर्थ्या- त्पक्षे स्त्रीत्वम् । चातुर्यम् । चातुरी । सामग्र्यम् । सामग्री । औचित्यम् । औचिती ॥ कर्मणि च ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यः ॥ ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् ॥ यद्यढञ्यण- ञ्ख्युञ्छाश्च भावकर्मणि ॥ एतदन्तानि क्लीबानि ॥ स्तेनाद्यन्नलोपश्च-स्तेयम् । सख्युर्यः-सख्यम् । कपिज्ञात्योर्ढक्-कापेयम् । पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्-आधिपत्यम् । प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ्-औद्गात्रम् । हायनान्तयुवादिभ्योऽण्-द्वैहायनम् । [L9