वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

खटम् । दधिकटुकम् । प्रजाकाण्डम् । चेलादिसादृश्येन पुत्रादीनां गर्हा । व्याघ्रादित्वा- त्समासः । गर्हायां किम् ? परमचेलम् ॥ चीरमुपमानम् ॥६।२।१२७॥ वस्त्रचीरम् । कम्बलचीरम् । उपमानं किम् ? परमचीरम् ॥ पललसूपशाकं मिश्रे ॥६।२।१२८॥ घृत- पललम् । घृतसूपः । घृतशाकम्॥ भक्ष्येण मिश्रीकरणमिति समासः । मिश्रे किम् ? परमपल- लम् ॥ कूलसूदस्थलकर्षाः संज्ञायाम् ॥६।२।१२९॥ आद्युदात्तास्तत्पुरुषे ॥ दाक्षिकूलम् । षाण्डिसूदम् । दाण्डायनस्थलम् । दाक्षिकर्षः । ग्रामसंज्ञा एताः । संज्ञायाम् किम् ? परमकूलम् । अकर्मधारये राज्यम् । ६ । २ । १३० ॥ कर्मधारयवर्जिते तत्पुरुषे राज्यमुत्तरपदमाद्युदा- त्तम् ॥ ब्राह्मणराज्यम् । अकेति किम् ? परमराज्यम् ॥ चेलराज्यादिस्वरादव्ययस्वरः पूर्व- विप्रतिषेधेन * ॥ कुचेलम् । कुराज्यम् ॥ वर्ग्यादयश्च । ६ । २ । १३१ ॥ अर्जुनवर्ग्यः । वासुदेवपक्ष्यः । अकर्मधारय इत्येव । परमवर्ग्यः । वर्गादिर्दिगाद्यन्तर्गणः ।॥ पुत्रः पुम्भ्यः ।६।२।१३२ ॥ पुम्शब्देभ्यः परः पुत्रशब्द आद्युदात्तस्तत्पुरुषे ॥ दाशिपुत्रः । माहिषपुत्रः । पुत्रः किम् ? कौन्टिमातुलः । पुम्भ्यः किम् ? दाक्षीपुत्रः ॥ नाचायंराजर्त्विक्सं- युक्तज्ञातार्याख्येभ्यः । ६ । २ । १३३ ॥ एभ्यः पुत्रो नाद्युदात्तः ॥ आख्याग्रहणात्पर्या- याणां तद्विशेषाणां च ग्रहणम् । आचार्यपुत्रः । उपाध्यायपुत्रः । शाकटायनपुत्रः । राजपुत्रः । ईश्वरपुत्रः । नन्दपुत्रः । ऋत्विक्पुत्रः । याजकपुत्रः । होतुःपुत्रः । संयुक्ताः सम्बन्धिनः । श्यालपुत्रः । ज्ञातयो मातापितृसम्बन्धेन बान्धवाः । ज्ञातिपुत्रः । भ्रातृपुत्रः ॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः । ६ । २ । १३४ ॥ एतानि प्राणिभिन्नषष्ठ्यन्तात्पराण्याद्युदात्तानि तत्पुरुषे ॥ मुद्गचूर्णम् । अप्रेति किम् ? मत्स्यचूर्णम् ॥ षट् च काँण्डादीनि । ६ । २ । १३५ ॥ अप्राणिषष्ठ्या आद्युदात्तानि ॥ दर्भकाण्डम् । दर्भचीरम् । तिलपललम् । मुद्गसूपः । मूलकशाकम् । नदीकूलम् । षट् किम् ? राजसूदः । अप्रेति किम् ? दत्तकाण्डम् ॥ कुण्डं वनम् ।६।२।१३६ ॥ कुण्डमाद्युदात्तं वनवाचिनि तत्पुरुषे ॥ दर्भकुण्डम् । कुण्डशब्दोऽत्र सादृश्ये । वनं किम् ? मृत्कुण्डम् ॥ प्रकृत्या भगालम् । ६ । २ । १३७ ॥ भगालवाच्युत्तरपदं तत्पुरुषे प्रकृत्या ॥ कुम्भीभगालम् । कुम्भीनदालम् । कुम्भीपालम् । मध्योदात्ता एते । प्रकृत्येत्य- धिकृतमन्त इति यावत् ॥ शितेर्नित्याऽबह्वज्बहुव्रीहावभसत् । ६ । २ । १३८ ॥ शितेः परं नित्याबह्वच्कं प्रकृत्या ॥ शितिपादः । शित्यंसः । पादशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः । अंसशब्दः प्रत्ययस्य नित्त्वात् । शितेः किम् ? दर्शनीयपादः । अभसत्किम् ? शितिभसत् । शितिराद्युदात्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादोऽयं योगः ॥ गतिकारकोपपदात्कृत् । ६ । २ । .१३९ ॥ एभ्यः कृदन्तं प्रकृतिस्वरं स्यात्तत्पुरुषे ॥ प्रकारकः । प्रहरणम् । शोणाधृष्णु,

---

१ दिगादिषु वर्गे इत्येवमादयो ये पठितास्ते कृतयदन्ता वर्गादयः । २ चूर्ण, करिष, करीष, शाकिन, शाटक, द्राक्षा, तूल, कुन्दम, दलप, चमसी, चक्रन, चौल । इति चूर्णादिः । ३ काण्ड, चीर, पलल, सूप, शाक, कूल । इति काण्डादिः ।