वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

Here is the precise Sanskrit text transcribed line by line into Devanagari from the provided image:

१६२ वेदस्वरूप-विमर्शः यन्न स्वतन्त्रः । पुरुषास्वातन्त्र्यमात्रं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते जैमिनीया अपि । तच्च अस्माकमपि समानम्, अन्यत्राभि- निवेशात्' इति । एतेन मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च तास्ता आख्यायिका इतिहासाश्च वेदा- पौरुषेयत्वाविरोधिनो ग्राह्या एव । तदभिप्रायेणैव सायणादीनां यथाश्रुतार्थ- व्याख्यानम्, एकत्र निर्दिष्टस्य सिद्धान्तस्य सर्वत्र योजयितुं शक्यत्वात् । एतेन निरुक्ते (अ० २) - 'आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्निषीदन् देवापि देव- सुमतिं चिकित्वान्' इत्यादिषु देवापि-शन्तनु-प्रभृतीनां चरितं तत्तन्मन्त्र- निदानत्वेन प्रस्तौति । बृहद्देवताकृत् शौनकोऽपि बहूनामृषीणां चरितानि मन्त्रनिदानत्वेन बृहद्देवतायां स्पष्टमाचष्टे इत्यादिकमपि समाहितमेव । यत्तु - "वेदेषु सर्ववेतिहासानभ्युपगमे महान् विप्लवः स्यात्, वेदेषु ऊर्वशी-पुरूरवो-हरिश्चन्द्रप्रभृतीनां बहव इतिहासाः । ते च पुराणे- ष्त्रपि उपबृंहिताः । ततश्च वेदेषु ते यथाऽन्यपराः पुराणेष्वपि ते तथैव सम्भाव्यन्ते । तथा च तद्द्द्वितपौराणिकराजवंशस्य ऐतिहासिकं तथ्यं दूरोत्सारितं स्यात् । ततश्च 'नास्त्येव भारतीयानां कोऽपि इतिहासः । कल्पनामात्रसाराः पौराणिका इतिहासाः । नासीत् कोऽपि रामो युधिष्ठिरो वा' इत्यादिपाश्चात्यानामनर्गला जल्पना एव विजयन्ते । तथा गुहायां दृढदत्तागंलञ्च भारतोयसभ्यतायास्तत्त्वं स्यात् । कुतश्च श्रीशबर- स्वामिना उपबृंहितं मतमेव प्रमाणीकुर्यामहि ? न तु शौनक-यास्क-शङ्कर- माधवादिभिः स्वीकृतवेदेषु स्फुटं भासमानं स्वारसिकसिद्धान्तम्" इति । तदपि निस्सारमेव; भामतोप्रदर्शितरीत्या पूर्वोत्तरमीमांसकाना- मुक्तार्थे विरोधाभावस्य उक्तत्वात् । शौनक-यास्कादीनामपि मतं तदनु- गुणमेव, दुर्गाचार्यैस्तत्र तत्र तथैव व्याख्यातत्वात् । 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः इति न केवलं पूर्वमीमांसकमतम्, उत्तरमीमांसकैरपि तथैवा- भ्युपगमात् । वेदार्थविचारे वाक्य-शास्त्ररूपयोः पूर्वोत्तरमीमांसयोरेव परमादर आवश्यकः । मीमांसा निर्णीतार्थस्यैव पुराणेतिहासादिषु प्रति- पादित्वात् ।

---

वेदस्वरूप-विमर्शः १६३ यदुक्तम्- "वेदप्रामाण्यसाधनाय बद्धपरिकरा महतो वेदभागस्य मिथ्याप्रतिपादकत्वलक्षणमप्रामाण्यं शब्दान्तरेण प्रसञ्जयेयुरिति महदुप- हासास्पदम्"ति । तदपि निस्सारम्; वाच्यार्थस्य मिथ्यात्वेऽपि यत्परः शब्दस्तस्य अबाध्यत्वेन अप्रामाण्यानुपपत्तेः । किञ्च-येषां शङ्कर-सायण-माधवादीनां सबहुमानं स्वपक्षसाधनाय उपस्थापनं क्रियते, तेषां रीत्या ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यैव मिथ्यात्वेन महतो वेदभागस्य तत्त्वावेदकत्वलक्षण-प्रामाण्यासम्भवेन व्यवहाराबाध्य- बोधकत्वेनैव प्रामाण्यमिष्टमेव । वस्तुतस्तु- 'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥' इत्यादिर्रीत्या देवताधिकरणदिषु वेदानां नित्यत्वेऽपौरुषेयत्वे सत्यपि तद्विरुद्धानां मन्त्रार्थवादाख्यायिकादीनां स्वार्थेऽवान्तरतात्पर्या- भ्युपगमे न काचिदनुपपत्तिरिति प्रदर्शितमेव । वेदानां नित्यत्वापौरुषे- यत्वादियाधे तु वेदपुराजगतानामितिहासानां स्वार्थपर्यवसायित्वमभ्यु- पगमेऽपि कल्पनामात्रसारत्वादिजल्पनाः सुतरां दुरुत्तरा भविष्यन्ति, बौद्ध-जैनादिजातकादिवद् वेदानापि पौरुषेयत्वापत्त्या तदप्रामाण्य- ध्रौव्यात् । वेदाना मपौरुषेयत्वे नित्यत्वे स्वतःप्रामाण्ये च सिद्धे वेदेषु सर्वथाऽपि घटनापूर्वकशब्दोल्लेखस्वरूपश्चेतिहासः सर्वथा न सम्भव- त्येव, तथात्वे तेषां नित्यत्वादिव्याकोपात् । शब्दपूर्विकास्तु घटना भवन्त्यो न निवार्यन्ते इत्यप्युक्तमेव । सर्वथाऽपि घटनापूर्वक शब्दोल्लेखरूपश्चेतिहासः सर्वथा न संभवत्येव; तथात्वे तेषां नित्यत्वादिव्याकोपात् । शब्दपूर्विकास्तु घटना भवन्त्यो न निवार्यन्ते इत्यप्युक्तमेव, शब्दपूर्वकसृष्टिसिद्धान्ताङ्गीकारात् । तत्र वैदिकशब्दानुसारिण्यो या घटनाः संवृत्तास्ता एवेति वैदिकेतिवृत्त- तद्धितैतिहासिकपुरुषादयो वक्तुं शक्यन्ते । परन्तु तावता आधुनिकेति- हासवत् तद्वलेन तत्तद्धटनाबोधकमन्त्रादीनां कालादिनिर्धारणं शक्य- शङ्कम् । तेन वेदार्थविचारसमये वाक्यशास्त्ररूप-पूर्वोत्तरमीमांसासिद्धान्ता-