भारतकोश
१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand

पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा

स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished572 पृष्ठ

पृष्ठ 490, कुल 572 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 490

४८२ ] [ सरस्वतीरहस्योपनिषत् समाधिं सर्वदा कुर्याद्धृदये वाऽथ वा बहिः ॥५८ सविकल्पो निर्विकल्पः समाधिर्द्विविधो हृदि । दृश्यशब्दानुभेदेन सविकल्पः पुनर्द्विधा ॥६० कामाद्याश्चित्तगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनम् । ध्यायेद्दृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः ॥६१ असङ्गः सच्चिदानन्दः स्वप्रभो द्वैतवर्जितः । अस्मीतिशब्दविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः ॥६२ स्वानुभूतिरसावेशाद्दृश्यशब्दद्यपेक्षितुः । निर्विकल्पसमाधिः स्यान्निवातस्थितदीपवत् ॥६३ हृदि वा बाह्यदेशेऽपि यस्मिन् कस्मिंश्च वस्तुनि । समाधिराद्यः सन्मात्रान्नामरूपपृथक्कृतिः ॥६४ स्तब्धीभावो रसास्वादात् तृतीयः पूर्ववन्मतः । एतैः समाधिभिः षड्भिर्नयेत् कालं निरन्तरम् ॥६५ देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि । यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र परामृतम् ॥६६ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्प कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥६७ मयि जीवत्वमीशत्वं कल्पितं वस्तुतो न प । इति यस्तु विजानाति स मुक्तो नात्र संशयः ॥ इत्युपनिषत् ॥६८ साधना करने वाला पुरुष बाह्याभ्यांतरिक रूप से सदा ही समाधिरत रहे। हृदय में सविकल्प और निर्विकल्प इन दो प्रकारों की समाधि होती है। सविकल्प समाधि के भी दो रूप हैं दृश्यानुविद्ध और शब्दानुबिद्ध। चित्त में जो कामादि विकारों की उत्पत्ति होती है, वे सब विकार दृश्य हैं और चेतन आत्मा उनके साक्षी रूप में है। यही