भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 113, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 113

प्रथमोऽङ्कः ३१

शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य ।
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः ॥ १७ ॥

यावदिमां छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि । ( विलोकयन् स्थितः )
( ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला )
शकुन्तला—इदो इदो सहीओ [ इत इतः सख्यौ । ]


अन्वयः—इदं शुद्धान्तदुर्लभं वपुः आश्रमवासिनो जनस्य यदि ( अस्ति तदा ) खलु उद्यानलता वनलताभिः दूरीकृताः ( सन्ति )।

शुद्धान्तेति । इदं = पुरो दृश्यमानम्, अस्मन्नयनामृतायमानम् शुद्धान्तदुर्लभं = शुद्धान्ते = अन्तःपुरे दुर्लभं = दुष्प्रापमिति शुद्धान्तदुर्लभं वपुः = शरीरं लावण्यं वा, यदि = चेत् आश्रमे वसति तच्छीलः आश्रमवासी तस्याश्रमवासिनः = वनवासिनोऽपि जनस्य = मुनिबालिकालोकस्य अस्ति तर्हि = तदा खलु = निश्चयेन वनलताभिः = अरण्यवल्लीभिः गुणैः = सौन्दर्यसौकुमार्यादिभिः उद्याने लताः = आरामवीरुधः दूरीकृताः = निराकृताः । अप्रस्तुतप्रशंसा-निदर्शनायां संकरोऽलङ्कारः छन्दश्चार्या ॥ १७ ॥

इत्थं तासां लावण्यदर्शनेन विस्मिते राजा स्वकर्तव्यं निश्चिनोति—यावदिति । यावत् = प्रथमं किञ्चित् कालं छायामाश्रित्य-सन्निहिततरुच्छायामिमामाश्रित्य एताः = इमा मुनिकुमारिकाः प्रतिपालयामि = प्रतीक्षे, एतासां वृत्तीरवगम्यात्मानं प्रकाशयितुमवसरं प्रतिपालयिष्यामीत्यर्थः । इति मनस्येव विचिन्त्य विलोकयन् = पश्यन् स्थितः = तिष्ठति ।

( ततः = तदनन्तरं राजनि छायान्तरिते सति यथोक्तव्यापारा—उक्तमनतिक्रम्य यथोक्तं व्यापारो यस्याः सा यथोक्तव्यापारा = वृक्षानमिशिञ्चन्ती शकुन्तला = तन्नाम्नी बाला, महर्षेः कण्वस्य पोष्यपुत्री सखीभ्यां = आलिभ्यां सखीद्वयेन सह = साकं प्रविशति = रङ्गमञ्चप्रवेशं करोति । )

अथ शकुन्तला सख्यौ प्राह—इत इतः प्रियसख्यौ अयि प्रियसख्यौ = अनसूयाप्रियंवदे इत एव युवाभ्यामागन्तव्यम् ।


यदि राजमहल में भी कठिनता से मिल सकने वाला ऐसा सुन्दर स्वरूप इस तपोवनवासिनी बालिकाओं को हो सकता है तो यह कहना पड़ेगा कि जङ्गल की लताओं ने सौन्दर्य-सौकुमार्य आदि अपने गुणों से उद्यान की परिष्कृत लताओं को भी मात कर दिया है ॥ १७ ॥

विशेष—राजा दुष्यन्त की यह धारणा थी कि रनिवास की सुन्दरियों के समान सर्वाधिक उपभोग साधन सम्पन्न और विविध अलंकारों से अलंकृत सौंदर्य और सौकुमार्य अन्यत्र दुर्लभ हैं, किन्तु आभूषणों से हीन नैसर्गिक शोभा से सम्पन्न भोली भाली मुनिकुमारियों का अवलोकन कर उनकी धारणा फीकी पड़ गई। इसीलिए उन्होंने कहा है कि राजललनाओं के रूपलावण्य को भी तिरस्कृत करने वाला सौन्दर्य यदि वनवासी तापसकन्याओं का हो सकता है तो कहना पड़ेगा कि जङ्गली लताओं ने परिष्कृत उद्यान लताओं को मात कर दिया। यहाँ राजमहल की अङ्गनाओं का उद्यान-लता और तापस कन्याओं को जङ्गलीलता की उपमा दी गई है।

अच्छा, इस वृक्ष की छाया में खड़े होकर तबतक मैं इनकी प्रतीक्षा करूँ। ( उनकी ओर देखते हुए रुक जाते हैं। )

( दो सखियों के साथ पौधों की जड़ को जल से सींचती हुई शकुन्तला का प्रवेश )
शकुन्तला—अरी प्रियसखियों ! इधर आओ, इधर।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 113, कुल 540 में से · BharatKosha