अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 125, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः ४३
'चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं
रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः ।
करं व्याधुन्वन्त्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं
वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥ २३ ॥
**अन्वयः—**मधुकर ! चलापाङ्गां वेपथुमतीं दृष्टिं बहुशः स्पृशसि, रहस्याख्यायीव कर्णान्तिकचरः ( सन् ) मृदु स्वनसि, करं व्याधुन्वन्त्या रतिसर्वस्वमधरं पिबसि त्वं खलु कृती वयं तत्त्वान्वेषात् हताः ।
**चलापाङ्गामिति—**हे मधुकर ! = हे भ्रमर ! चलः = चञ्चलः अपाङ्गः = कटाक्षः यस्यां सा तां चलापाङ्गां चञ्चललोचनान्तां यद्वा चलापाङ्गामिति क्रिया विशेषणम् (सन्) वेपथुमतीं—वेपथुरस्त्यस्या इति इति वेपथुमती तां वेपथुमतीं भयेन कम्पातिशयवतीं दृष्टिं = चक्षुः बहुशः = अनेकवारं, पौनःपुन्यम्, स्पृशसि = आलिङ्गसि, रहस्यं = गोपनीयं किञ्चिद आचष्टे = वदतीति रहस्याख्यायी = गुप्तवार्ताकर्ता कर्णान्तिकचरः = कर्णयोः = श्रवणयोः अन्तिके = समीपे चरतीति कर्णान्तिकचरः मृदु = मधुरं मन्दाक्षरं स्वनसि = शब्दायसे, मन्त्रयसे, करौ = हस्तपल्लवौ ब्याधुन्वन्त्याः = निवारणाय कम्पयन्त्याः अस्या रतिसर्वस्वं—रतेः = प्रीतेः सर्वस्वं प्रधानहेतुर्यद्वा रतेः = सुरतस्य सर्वस्वं = प्रधानाङ्गभूतमधरामृतं पिबसि = आस्वादयसि । एवं मधुकरस्य वृत्तिं परामृश्य तत एव तस्य धन्यतां प्रतिपादयिष्यन् आत्मनश्लाघन्यतां कथयन्नाह—वयमिति । त्वं = भवान् खलु = निश्चयेन कृती = भाग्यशाली वयं = सकलकलासौभाग्यशालिनः नानाविधमनोरथाः कमनीयाकृतयोऽपि तत्त्वान्वेषात् = वास्तविकवृत्तान्तजिज्ञासया किमियं क्षत्रिययोग्या वा नवेत्यादि तत्त्वं गवेषयन्तः हताः = वञ्चिता
हे भ्रमर ! तू चञ्चल कटाक्ष वाली और काँपती हुई इस मनोहारिणी बाला के नेत्रों का बार-बार चुम्बन करता इसके कानों के पास जाकर मानों कोई रहस्य की कहने के लिए तू बार-बार मधुर गुंजान भी करता है और हाथ हिलाती हुई बाला शकुन्तला के रति सर्वस्व स्वरूप अधरोष्ठ का भी तू पान करता है । अतः सच्चा आनन्द तो तू ही प्राप्त कर रहा है तू धन्य है । मैं तो, यह मेरे योग्य है या नहीं, कहीं ब्राह्मण की कन्या न हो इत्यादि विचार करता हुआ इस सुख से वञ्चित ही रह गया ॥ २३ ॥
**विशेष—**इस पद्य में भ्रमर बाधा से व्याकुल शकुन्तला का वर्णन ही मनोरञ्जक प्रतीत होता है । आँख, कान तथा अधरोष्ठ के पास भ्रमर का भ्रमण और गुनगुनाना स्वाभाविक ही प्रतीत होता है । भ्रमर-बाधा का निवारण करती हुई शकुन्तला का चित्रण अपूर्व है । कामशास्त्र में अधर पान का निर्देश देखकर कवियों ने भी उसका खूब वर्णन किया है । कालिदास द्वारा अधरामृत पान का वर्णन कलापूर्ण है ।
‘नैकवचनं प्रयुञ्जीत गुरावात्मनि चेश्वरे' के अनुसार इस पद्य में अहं के साथ पर वयं का प्रयोग आ है । कहीं-कहीं तृतीय चरण के करं व्याधुन्वन्त्या के स्थान पर भी पाठ मिलता है, पर यह उचित नहीं प्रतीत होता क्योंकि शकुन्तला के एक हाथ में घड़ा है । अतः एक ही हाथ हिलाने का वर्णन स्वाभाविक प्रतीत होता है । घड़ा रखकर ही दोनों हाथ हिलाए जा सकते हैं, जिसका कहीं ज़िक्र नहीं है ॥ २३ ॥
पाठ०—१. चलापाङ्गं ।