अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रथमोऽङ्कः ४७

**राजा—**भवतीनां सूनृतयैव गिरा कृतमातिथ्यम् ।
**प्रियंवदा—**तेण हि इमस्सि पच्छाअसीदलाए सत्तवणवेदिआए मुहुत्तअं उवविसिअ परिस्समविणोदं करेदु अज्जो । [ तेन ह्यस्यां प्रच्छायशीतलायां सप्तपर्ण-वेदिकायां मुहूर्त्तमुपविश्य परिश्रमविनोदं करोत्वार्यः । ]
**राजा—**ननु यूयमप्यनेन ^१कर्मणा परिश्रान्ताः ।
**अनसूया—**हला सउंतले उददं णो पज्जुवासणं अदिहीणं । एत्थ उवविसम्ह । [ हला शकुन्तले उचितं नः पर्युपासनमतिथीनाम् । अत्रोपविशामः । ] (सर्वा उपविशन्ति)

---

**राजा—**अथ शकुन्तलायामासक्तो राजा दुष्यन्तः तस्याः क्षणिकमप्यदर्शनमसहमानः सन्नाह भवतीनां = युष्माकं सूनृतया = मधुरया एव गिरा = वचसा कृतं = सम्पादितम् अतिथिसत्कारः कृतः । भवतीनां मधुरभाषणेनैव तृप्तोऽस्मि, पाद्याद्यैः प्रयोजनं नास्तीति भावः । शास्त्रेषु अर्घ्येऽष्टानां वस्तूनां गणना विद्यते । तद्यथा—

आपः क्षीरं कुशाग्रं च दधि सर्पिः सतण्डुलम् ।
यवः सिद्धार्थकं चैव ह्यष्टाङ्गोऽर्घ्यः प्रकीर्तितः ॥

प्रियंवदा—तेन हि = यदि वाङ्मात्रेणैवातिथ्यं जातं तर्हि प्रच्छायशीतलायाम्-प्रकृष्टा छाया प्रच्छायं यद्वा प्रकृष्टा छाया यस्या प्रच्छाया = सघनछाया तया शीतलायां सप्तपर्ण-वेदिकायां—सप्तपर्णस्य = विषमच्छदस्य वेदिकायां = वेद्याम् मुहूर्तं = क्षणम् उपविश्य = स्थित्वा परिश्रमस्य = अध्वश्रमक्लान्तिम् अपनयतु = दूरीकरोतु भवान् यद्वा आर्यः = श्रीमान् परिश्रमस्य = अध्वश्रमक्लान्तेः विनोदम् = अपाकरणं करोतु = विदधातु ।

राजा—नूनमिति । न केवलं वयमेव, किन्तु ताभिः सह उपवेशनं कांक्षन् नूनं = निश्चयेन यूयमपि = भवत्योऽपि अनेन = धर्मकर्मणा = सेचनादिकृत्येन परिश्रान्ताः = क्लान्ताः । अतो युष्माकमपि परिश्रमविनोदनावसरोऽयमित्युपवेष्टव्यं भवतीभिरिति भावः ।

अनसूया—हला, सखि शकुन्तले ! नः = अस्माकं तपस्विकन्यकानां अतिथीनां विशिष्टस्यातिथेः नृपस्य पर्युपासनं=सत्कारः समीहिताचरणात्मकं पूजनम् । उचितं=योग्यं कृत्यम् । अत्र = स्थाने उपविशामः = उपतिष्ठामः ( इति = एवमुक्त्वा सर्वे नृपशकुन्तलाप्रियंवदाऽनसयाः उपतिष्ठन्ति ) ।

---

**राजा—**आपलोग कष्ट क्यों करती हैं। आपलोगों की इस प्रकार प्रिय एवं मधुर वाणियों से हमारा अतिथि सत्कार हो गया ।

**प्रियंवदा—**अच्छा तो आप थोड़ी देर इस छायादार और शीतल सप्तपर्ण की वेदी पर बैठकर अपना मार्गश्रम = थकावट दूर कर लें ।

**राजा—**आप लोग भी वृक्षों के सेचनरूपी धर्म कार्य से थक गई हैं। अतः आपलोग भी थोड़ी देर यहाँ बैठकर विश्राम कर लें ।

**प्रियम्बदा—**हे सखि शकुन्तले ! हम लोगों को विशिष्ट अतिथि के पास बैठकर उसका आदर-सत्कार करना उचित तथा आवश्यक है। अतः आओ, हम लोग भी थोड़ी देर इनके पास बैठ जाँय । (सभी बैठ जाती हैं )

**विशेष—**प्रियम्बदा विनोदप्रिय होती हुई भी छोटी तथा अपरिपक्व बुद्धि है और अनसूया

---

पाठा०—१. धर्मकर्मेणा ।