अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 133, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः
५१
राजा—( आत्मगतम् ) कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि कथं ^१वात्मापहारं करोमि। भवतु। एवं तावदेनां वक्ष्ये। ( प्रकाशम् ) भवति यः ^२पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः ^३सोऽहमविघ्नक्रियोपलम्भाय धर्मारण्यमिदमायातः।
**अनसूया—**सणाहा दाणि धम्मआरिणो [ सनाथा इदानीं धर्मचारिणः ]
राजा—( आत्मगतम् स्वगतम् =,) कथं = कया रीत्या इदानीं = अधुना आत्मानं = स्वस्य परिचयम्, निवेदयामि = कथयामि कथं वा = कया रीत्या वा आत्मापहारं = स्वस्य गोपनं निग्रहणं करोमि = कुर्याम् आत्मनिगूहनं धर्मशास्त्रेषु अधर्म्यं प्रतिपादितमस्ति। तथा हि—
'योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते। स पापकृत्तमो लोकस्तेन आत्मापहारकः॥'
भवतु = अस्तु, निर्णीतम्, एवं = अनया रीत्या तावत् एनां = इमाम् अनसूयां वक्ष्ये = वदिष्यामि, ( प्रकाशं = स्पष्टम् ) भवति = देवि ! यः पौरवेण = पुरुवंशीयेन राज्ञा = नृपेण दुष्यन्तेन धर्माधिकारे = धर्मरक्षारूपेऽधिकारे नियुक्तः = आदिष्टः, अधिकृतः सः = पूर्वोक्तः अहमयं जनः अविघ्नक्रियोपलम्भाय-अविघ्नानां = क्रियाणाम् उपलम्भाय = क्रिया निर्विघ्ना न वेति ज्ञातुम् इदं = एतत् धर्मारण्यं = रणे साधुरण्यं न रण्यम् अरण्यं धर्मस्य अरण्यं धर्मारण्यम् = तपोवनम् धर्मस्य धर्मसाधनं धर्मार्थं वा अरण्यं धर्मारण्यं आयातः= आगतः।
अयं भावः राज्ञो दुष्यन्तस्य धर्मसचिवोऽहं धर्मरक्षार्थमिहागत इति आत्मनि गूहनरूपो बाह्यार्थः। पौरवेण राज्ञा = इलिलनाम्ना मत्पित्रा धर्माधिकारे = धर्मस्वरूपे प्रजापरिपालनारूपेऽधिकारे नियुक्तः = अभिषेकपूर्वं स्थापितः दुष्यन्त इति प्रसिद्धोऽहमिति बाह्यार्थः।
**अनसूया—**अथ तद्वचनं सादरमनुमोदमाना अनसूया प्राह—इदानीं = साम्प्रतम्
राजा—( मन ही मन ) मैं अब अपने को कैसे प्रकट करूँ ? और छिपाऊँ तो कैसे छिपाऊँ ? अच्छा इस प्रकार कहता हूँ ( प्रगट में ) श्रीमती जी, मैं तो पौरव राजा का आज्ञाकारी पुत्र हूँ और उनके नगर की रक्षा करने को नियुक्त हूँ। तथा पुण्य आश्रमों को देखने की अभिलाषा से धर्मारण्य = तपोवन में आ गया हूँ।
**विशेष—**मनुजी ने अपनी मनुस्मृति में पर-पत्नी तथा असम्बद्ध स्त्री को भवती, सुभगा और भगिनी कहने का आदेश दिया है, जिसके अनुसार राजा दुष्यन्त ने मुनिकन्याओं को भवती कहा है—
'परपत्नी तु या स्त्री स्यादसम्बद्धा च योनितः।
तां ब्रूयाद् भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च॥'
पहले राजा दुष्यन्त ने अपने को छिपाने में असुविधा तथा प्रगट होने में मुनिकन्याओं के संकोच का अनुभव कर द्वैविध्य में पड़ गये हैं, पर पुनः उन्होंने निर्णय लिया कि पौरव का अर्थ दुष्यन्त-पिता और दुष्यन्त दोनों होना संभव है। अतः अपने को छिपा रखने का उपाय उन्हें मिल गया है।
**अनसूया—**हे आर्य ! आपके आने से हम सब धर्माचरणशील आश्रमवासी सनाथ और कृतार्थ हो गये।
**विशेष—**धर्मचारी शब्द जातिवाचक होने के कारण स्त्री और पुरुष दोनों के लिए प्रयुक्त होता है।
पाठ०—१. श्रोत्मनः परिहारं । २. पौरवेन नगरध्यक्षोँ । ३. पुण्याश्रमदर्शनप्रसंगेन ।