भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 135, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 135

प्रथमोऽङ्कः ५३

सख्यौ—इमं जीवितसव्वस्सेण वि अदिहिविसेसं किदत्थं करिस्सदि। [ इमं जीवितसर्वस्वेनाप्यतिथिविशेषं कृतार्थं करिष्यति । ]

शकुन्तला—तुम्हे अवेध। किं हिअए करिअ मन्तेध। ण वो वअणं सुणिस्सं। [ युवामपेतम्। किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयेथे। न युवयोर्वचनं श्रोष्यामि । ]

राजा—वयमपि तावद्भवत्योः सखीगतं ^१किमपि पृच्छामः।

सख्यौ—अज्ज अणुग्गहो विअ इअं अब्भत्थणा। [आर्य अनुग्रह इवेयमभ्यर्थना ।]


सख्यौ—अनसूया प्रियम्वदा च विवक्षिताथंगोपायनपुरःसरं इमं जनं लोकोत्तरगुण-विशिष्टमतिथिविशेषं राजानम् जीवितसर्वस्वेन = जीवितस्य जीवनस्य सर्वस्वेन = सर्वोत्तमवस्तुना तपःप्रभावर्निर्मितैर्लोकोत्तरपदार्थैरपि कृतार्थं = करिष्यति विवाहादिना यथार्थं सम्मानयेत् । अस्मै अतिथित्वेनागताय त्वदनुरक्ताय महाराजाय जीवितसर्वस्वभूतां त्वं प्रदास्यतीति व्यङ्ग्यार्थः ।

शकुन्तला—नायकसमक्षं प्रस्तुतां सखीजनवक्रतां बुद्ध्वा सलज्जा कृतककोपेनाह—युवां = भवती अपेतम् = मत्त्समीपाद् दूरे गच्छतम् किमपि = कन्यकानामवाच्यं लज्जाकरं किञ्चिद् वस्तु हृदये = अन्तःकरणे कृत्वा = निधाय मन्त्रयेथे = वदथः न युवयोः = परिहासशीलयोः भवत्योः वचनं = एकमपि वाणीं श्रोष्यामि = आकर्णयिष्यामि।

राजा—अथ तथाविधां शकुन्तलामालोक्य परिवृद्धाभिलाषो राजा तस्याः क्षत्रिय-परिग्रहयोग्यतां द्रढयितुं तदुत्पत्तिं प्रष्टुमारभते = वयमपि यथा यूयमस्मत्कुलानामाद्य-पृच्छत तथा तावद् भवत्योः युवयोः सखीगतं = सखिसम्बन्धि-शकुन्तलाविषयकं पृच्छामः = प्रष्टुमिच्छामः ।

सख्यौसख्यौ = प्रियम्वदानसूये कथयतः—आर्ये ! = श्रीमन् ! अनुग्रहः = कृपा इव = तत्तुल्यः इयं = एषा जिज्ञासारूपा अभ्यर्थना = प्रार्थना। भवत्प्रश्नस्य सखीवृत्तान्त-विषयकत्वेन तस्या अभ्युदयहेतुत्वात् अनुग्रहात्मना संभावयावः । एवं च भवतः प्रश्नोऽय-मनुग्रहतुल्य एवेति कामं पृच्छतु भवानिति सूचितम् ।


दोनों सखियाँ—तो अपने जीवनसर्वस्व = शकुन्तला को देकर भी इस विशिष्ट अतिथि वर का सत्कार करते ।

विशेष—जीवन सर्वस्व का अर्थ है—जीवन का सब कुछ, जिसके दो अर्थ संभव है—बड़ी से बड़ी वस्तु और जीवन का सबसे बड़ा धन शकुन्तला । महर्षि कण्व शकुन्तला को प्राणों से भी अधिक मानते थे। इस लिए यह उनका उत्तम धन है। दुष्यन्त को कृतार्थ करने का तात्पर्य है कि उन पर आसक्त अभिलषित शकुन्तला को समर्पित कर उन्हें सन्तुष्ट कर देना ।

शकुन्तला—जाओ हटो, तुम दोनों तो न मालूम क्या मन में रखकर ऐसी-ऐसी बातें कर रही हो। मैं तुम्हारी बातें सुनूँगी ही नहीं।

राजा—जैसे आप लोगों ने मेरा कुल और नाम पूछा है वैसे ही मैं भी आपलोगों की इस सखी के विषय में आप लोगों से कुछ पूछना चाहता हूँ ।

दोनों सखियाँ—पूछिए, पूछिए । भला अनुग्रह में भी कभी प्रार्थना की जरूरत होती है ? अर्थात् यदि आप पूछेंगे तो हम लोगों पर अनुग्रह ही होगा।


पाठ०—१. किञ्चित् ।