अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रथमोऽङ्कः ५७

अनसूया—तदो वसन्तोदारसमए से उम्मादइत्तअं रूवं पेक्खिअ [ ततो वसन्तोदारसमये तस्या उन्मादयितुकं रूपं प्रेक्ष्य ] ( अर्द्धोक्ते लज्जया विरमति ) ।
राजा—^१परस्ताज्ज्ञायत एव । सर्वथाप्सरःसंभवेषा ।
अनसूया—अहइं । [ अथ किम् । ]
राजा—उपपद्यते ।

^२मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य संभवः ।
न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् ॥ २५ ॥

---

अन्यस्य = परस्य समाधेः = तपसः भीरुत्वं = वैक्लव्यमिति अन्यसमधिभीरुत्वं देवानां = सुराणां यत्ते विघ्नमाचरन्ति । देवा अन्येषां तपांसि दृष्ट्वा स्वपदच्युतिमाशङ्कन्ते इति भावः । ततस्ततः = अग्रे किं जातम् ।

अनसूया—ततः = मेनकाप्रेषणानन्तरं वसन्तस्य = वसन्तर्तौः उदारे = श्रेष्ठे समये = काले इति वसन्तोदारसमये उन्मादहेतुकं = उन्मादस्य = चित्तविकृतेः हेतुकं = हेतुभूतं जनकं तस्याः = मेनकायाः रूपं = सौन्दर्यं प्रेक्ष्य = आलोक्य । इति = एतावन्मात्रेण अर्द्धोक्तेः अर्द्धमुक्त्वा मध्ये एव विच्छेदिते वाक्ये लज्जां नाटयति = लज्जिताऽभूत्, अग्रेऽस्यार्थस्याश्लीलत्वात् । लज्जया वा विरमतीति पाठे लज्जया = त्रपया विरताऽभवत् !

राजा—परस्तात् = परं अवशिष्टं ज्ञायते = बुध्यते एव अतो न वक्तव्यम् । सर्वथा = नूनमियम् अप्सरःसंभवा = अप्सरो मेनका संभवः = उत्पत्तिर्यस्याः सा मेनकोत्पन्ना ।

अनसूया—अथ किम् ? बाढम् ।

राजा—उपपद्यते = अस्या अप्सरः संभवत्वं युक्त्या युज्यते ।

अन्वयः—मानुषीषु अस्य रूपस्य संभवः कथं वा स्यात् प्रभातरलं ज्योतिः वसुधातलात् न उदेति ।

मानुषीष्विति । मानुषीषु = मनुजस्त्रीषु अस्य = एतस्य लोकोत्तरसौन्दर्यादिगुणगणविशिष्टस्य रूपस्य = आकृतेः संभवः = उत्पत्तिः कथं वा = केन प्रकारेण वा स्यात् = संभवेत् एवंविधसौन्दर्यवत्या अस्या मानुषीषु संभवस्य संभावनाऽपि नास्तीत्यर्थः । उक्तार्थं दृष्टान्तेन द्रढयति—नेति । प्रभातरलं = प्रभाभिः = दीप्तिभिः तरलं = चपलमिव प्रभातरलं = विद्युत् सूर्यः चन्द्रो वा वसुधातलात् = पृथ्वीपृष्ठात् भूमण्डलात् न उदेति =

---

अनसूया—वसन्त ऋतु के आगमन से रमणीय, मनोहर और सुहावने समय में अप्सरा मेनका के कामजनक रूप को देखकर विश्वामित्रजी का चित्त चंचल हो उठा।
( बीच में ही लज्जित हो चुप हो जाती है । )
राजा—आगे का वृत्तान्त तो स्पष्ट ही है कि ऋषि उस मेनका पर आसक्त हो गये । और इस प्रकार विश्वामित्र जी के द्वारा मेनका के गर्भ से यह शकुन्तला उत्पन्न हुई है ।
अनसूया—जी हाँ, और क्या ।
राजा—यह ठीक ही है, क्योंकि—
ऐसे रूप का उद्भव मनुष्य स्त्रियों में कहाँ, संभव हो सकता है ? क्या कभी प्रभापुञ्ज से चमकती हुई ज्योति ( बिजली, चाँद या सूर्य भी भला पृथ्वी से ) पैदा हुआ करती हैं ॥ २५ ॥

---

पाठा०—१. परस्तादवगम्यत । २. मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य ।