भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 151, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 151

प्रथमोऽङ्कः | ६९

कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीना¹ भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥ ३० ॥

( नेपथ्ये ) भो भोस्तपस्विनः संनिहितास्तपोवनसत्त्वरक्षायै भवत । प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुष्यन्तः ।

तां शकुन्तलां तथाविधामवलोक्य राजा दुष्यन्तो विचिन्तयति—वाचमिति । इयं=एषा शकुन्तला मद्वाचोभिः = मम प्रश्नोत्तराद्यात्मिकैर्वाक्यैः सह=साकं वाचं = आत्मीयं वचनं न मिश्रयति=न संयोजयति, मया भङ्ग्या बहुषु वचनेषूक्तेष्वपि न किञ्चिदपि प्रवक्ति । मया सह नालापं कुरुते इत्यर्थः । कदाचिदिदमनास्थाहेतुकं स्यादित्यत आह—मयि भाषमाणे—वदति सति अभिमुखं = सम्मुखं कर्णं = श्रवणं ददाति = सावधाना मद्बचनं शृणोतीत्यर्थः । कामं = अत्यन्तं, मदाननसम्मुखीना संमुखे तिष्ठतीति संमुखीना आननं मदाननं मदाननस्य संमुखीना मदाननसम्मुखीना = मन्मुखामिमुखी न तिष्ठति = न विद्यते । अस्याः = शकुन्तलायाः दृष्टिरतु = नेत्रव्यापारस्तु भूयिष्ठं = अत्यन्तम् अन्यविषया = इतरवस्तुगता = मन्मुखव्यतिरिक्तविषयिणी न = नैवास्ति । अस्या गूढदृष्टिमंन्मुखविषयैवेति भावः । तथा च नूनमियं मयि गूढानुरागिणी, भङ्ग्या मया उत्क्षिप्तेष्वपि बहुषु प्रश्नेषु नेयं किञ्चिद्वक्ति, किन्तु मयि किञ्चिद् भाषमाणे सति सावधाना सती मदीयं वचः शृणोति । यद्यपि लज्जया असौ मम मुखाभिमुखी न तिष्ठति तथापि अस्या दृष्टिः मन्मुखं विहाय न अन्यत्र गच्छति । अत एभिर्लक्षणैरैषा मयि स्पष्टमनुरागवती जाता । अनेन मुग्धाया नायिकाया गात्रजो विलासः उक्तो भवति । तथा हि तल्लक्षणम्—

‘यो वल्लभासन्नगतो विकारो गत्यासनस्थानवलोकनादौ । नानाविधाऽकूतचमत्कृतिश्च पराङ्मुखं चास्यमयं विलासः ॥’

साहित्यदर्पणे विश्वनाथेन सङ्कोचस्येयं स्थितिः अनुरागिणी नायिकालक्षणं निर्दिष्टमस्ति—

‘दृष्टा दर्शयति व्रीडां संमुखं नैव तिष्ठति । प्रच्छन्नं वा भ्रमन्तं वातिक्रान्तं पश्यति प्रियम् ॥ अन्यैः प्रवर्तितां शश्वत् सावधाना च तत्कथाम् । शृणोत्यन्यत्र दत्ताक्षो प्रिये बालानुरागिणी ॥’

अत्र छेकानुप्रास-वृत्त्यनुप्रासावलङ्कारौ वसन्ततिलका च वृत्तम् ॥ ३० ॥

इत्थं शकुन्तलानुरागस्फुटपरिज्ञानेन कृतकृत्यप्रायस्य दुष्यन्तस्य गमनावकाशं सम्पादयितुं प्रकृतकथाविच्छेदार्थं चान्तरसन्धिमुपाक्षिपति-नेपथ्ये इति । नेपथ्ये=सज्जाकक्षे सैनिका


कान देकर यह मेरी बातें ध्यान से सुनती है। यद्यपि यह मेरी तरफ मुख करके नहीं बैठती, फिर भी इसकी दृष्टि दूसरे विषय में न लगकर बार-बार मेरे ही ऊपर आती है। यह सब लक्षण अनुराग का ही है ॥ ३० ॥

विशेष—इस पद्य में एक भारतीय सुशील कन्या का संयत प्रेम व्यक्त किया गया है, जो बातचीत के सिलसिले में दूसरी ओर दृष्टि न देकर सावधानता से कान लगाकर ध्यान से अपने नाम की चर्चा सुन लेती है । बहुधा दृष्टि दूसरी तरफ न जाना अनुराग का सूचक है । शकुन्तला के पूर्वोक्त लक्षणों को देखकर राजा दुष्यन्त ने अपने मन में अपने प्रति उसका पूर्ण अनुराग समझ गये ।

( नेपथ्य में ) अरे आश्रमवासी तपस्वियों ! तपोवन के जीवों की रक्षा के लिए आप लोग


पाठा०—१. संमुखीयं ।