भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 152, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 152

७० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपविषक्तजलाई्रवल्कलेषु।
पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु ॥ ३१ ॥

नवलोक्य केषाञ्चित्तपस्विनां वचनमिदम् । भो भोस्तपस्विनः = हे हे तापसाः ! तपोवनस्य सत्त्वानां रक्षायै इति तपोवनसत्त्वरक्षायै = आश्रमजन्तुसंरक्षणाय सन्निहिताः = उपस्थिताः उद्यताः-सन्नद्धाः भवत=भवन्तु नाम । प्रत्यासन्नः=समीपे आगतः मृगयाविहारी मृगयया विहर्तुं शीलमस्येति मृगयाविहारी = आखेटकरसिकः पार्थिवः = राजा दुष्यन्तः किल = श्रूयते ।

अन्वयः—तथा हि तुरगखुरहतः परिणतारुणप्रकाशः रेणुः शलभसमूहः इव विटप-विषक्तजलार्द्रवल्कलेषु आश्रमद्रुमेषु पतति ।

तुरगेति । अथ नेपथ्ये, स्थिता केचन तपस्विनः मृगयाविहारप्रसंगेन धर्मारण्ये राज्ञो दुष्यन्तस्य प्रत्यासत्तिं ज्ञात्वा आश्रमस्थ जन्तूनां संरक्षणाय आश्रमवासिजनान् सावधानान् कुर्वते तथा हि—प्रत्यासन्नतद्वाद्धेतो। यद्वा प्रमाणं प्रदर्शयति तुरगाणां खुरैः हत इति तुरग-खुरहतः = वाजिखुरक्षुण्णः अश्वशफहननोत्थापित। परिणतारुणप्रकाशः—अरुणस्य = सूर्यस्येव प्रकाशो यस्य यद्वा अरुणेन = सूर्येण प्रकाशो यस्य स अरुणप्रकाशः परिणतः अरुणप्रकाशो यस्य स परिणतारुणप्रकाशः अथवा परिणतश्चासौ अरुणश्चेति परिणतारुणः तस्य प्रकाशः परिणतारुणप्रकाशः परिणतारुणप्रकाश इव प्रकाशो यस्य स परिणतारुण-प्रकाशः । परिणतः = अस्तोन्मुखः सायंकालीनः यः अरुणः = सूर्यः तद्वत् प्रकाशः = उज्ज्वलः, सायङ्कालीनसूर्यप्रभासदृशप्रभावमित्यर्थः—‘अरुणोऽस्फुटरागे च सूर्ये सूर्यस्य सारथौ’ इति धरणिः । रेणुः=धूलिकदम्बकम्, शलभसमूह इव पतङ्गनिकर इव विटपेषु-शाखासु विषक्तानि = असञ्चितानि = जलार्द्राणि = वारिसिकतानि वल्कलानि येषां ते तेषु विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु = शाखासक्तजलार्द्रवल्कलेषु आश्रमद्रुमेषु-तपोवनतरुषु पतति=आक्रामति । अयं भावो यथा पुञ्जीभूता पतङ्गपङ्क्तिः सम्भूय वृक्षेषु निपतन्ति तथैवायं राजानुजीविसैनिकवाजिखुरोत्थितो रेणुनिकरः तपोवनवृक्षेषु सहसा पतन्ति । तेन स्पष्टमिदं यत् प्रत्यासन्नो राजा दुष्यन्त इति ।

अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-वृत्त्यनुप्रास-उपमा-काव्यलिङ्गालङ्काराः पुष्पिताग्रा वृत्तं च ॥३१॥

सावधान तथा सन्नद्ध हो जाइए, क्योंकि महाराज दुष्यन्त शिकार खेलने के लिए इधर ही आ रहे हैं। देखिए—

उनके घोड़ों की टापों से उठी हुई, अस्त होते हुए सूर्य की प्रभा से कुछ लाल यह धूल समूह वृक्षों की शाखाओं पर सूखते हुए मुनियों के गीले वल्कलवस्त्रों पर इस प्रकार गिर रहा है जिस प्रकार आश्रम के वृक्षों पर टिड्डी दल आकर गिरा करता है ॥ ३१ ॥

विशेष—कोई तपस्वी राजा दुष्यन्त की सेना के आगे की खबर पाकर जोर से चिल्लाता हुआ आश्रमवासियों को सावधान करता है कि अरे ! आश्रमवासियों ! यहां के जीव-जन्तुओं की रक्षा करने के निमित्त सावधान हो जावो, शिकार खेलते हुए राजा दुष्यन्त इधर ही आ रहे हैं। सेना दूर नहीं है क्योंकि टिड्डी दल के समान लाल धूल आश्रम के वृक्षों पर गिर रही है। धूल अधिक देखकर अश्वारोही सैनिकों का अनुमान है। टिड्डी दल का रङ्ग लाल है और धूल का रङ्ग भी लाल जमीन की मिट्टी के कारण लाल है। अतः इन दोनों की समता ठीक है।

भो, भो, दो बार कहने से चिल्लाने वाले की घबड़ाहट मालूम होती है। परदे के भीतर स्थित नेपथ्य में बताने को चूलिका कहते हैं—'अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूचनाथैस्य चूलिका ।'

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 152, कुल 540 में से · BharatKosha