अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रथमोऽङ्कः ७३

सख्यौ—अज्ज असंभाविद अदिहि सक्कारा भूओ वि पेक्खणणिमित्तं लज्जेमा अज्जं विण्णविदुं । [ आर्य असंभावितातिथिसत्कारा भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्तं लज्जामह आर्यं विज्ञापयितुम् । ]

राजा—मा मैवम् । दर्शनेनैव भवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि ।

शकुन्तला—अणसूए, अहिणवकुससूईए परिक्खदं मे चलणं । कुरवअसाहा-परिलग्गं च वक्कलं । दाव परिपालेध मं । जाव णं मोआवेमि । [ अनसूये, अभिनव-कुशसूच्या परिक्षतं मे चरणम् । कुरबकशाखापरिलग्नं च वल्कलम् । तावत् परिपालयतं मां यावदेतन्मोचयामि । ]

( राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्ब्य सह सखीभ्यां निष्क्रान्ता । )

अथ वचनाभङ्ग्या राजानं दुष्यन्तार्न्तर्भावजयन्त्यौ सख्यौ स्वगमनं निवेदयतः—

सख्यौ—आर्यं ! = श्रीमन् ! असंभावितः अतिथिः = प्राघुणिकस्य भवतो = दुष्यन्तस्य सत्कारः = पूजा अर्ध्याद्युपचारो याभिः ता असंभावितातिथिसत्काराः वयं भूयः = पुनरपि प्रेक्षणनिमित्तं = दर्शनार्थं लज्जामहे = लज्जिता भवामः, आर्यं = भवन्तं विज्ञापयितुं = प्रार्थयितुम् । अद्य गन्तव्यतया भवते निवेद्य गच्छामः । भूयोऽपि अत्रागत्यास्माकमातिथ्यं स्वीकर्तव्यमिति भावः ।

राजा—मा मा = नहि, नहि एवं = इत्थं न वाच्यम् । भवतीनां = युष्माकं दर्शनेनैव पुरस्कृतः = सभाजितः कृतातिथ्यः पूजितोऽस्मि ।

शकुन्तला—हे अनसूये ! अभिनवया = नूतनया कुशस्य = दर्भस्य सूच्या तीक्ष्णेन = अग्रभागेन कुशाङ्कुराग्रसूचिकया परिक्षतं = विद्धं मे = मम चरणं = पादम्, कुरबकस्य = कण्टकबहुलगद्रुमस्य शाखासु = विटपेषु परिलग्नं = कुरवकविटम् संसक्तं च वल्कलं = वल्कलवस्त्रम् तावत्=तदवधि युवां परिपालयतं—प्रतीक्षतां मायावत् = यावदवधि एतत्—इदं वल्कलं मोचयामि = मुक्तं करोमि ।

( राजानं = नृपं दुष्यन्तम् अवलोकयन्ती = पश्यन्ती सव्याजं = व्याजेन=मिषेण सह सव्याजं विलम्ब्य = गमनमान्द्यमुत्पाद्य सखीभ्यां = आलिभ्यां प्रियम्वदानसूयाभ्यां निष्क्रान्ता = रङ्गमञ्चात् बहिर्गता । )

दर्शनाौत्सुक्यात् व्याजमुत्पाद्य प्रियदर्शनं प्रियं दुष्यन्तं भूयो भूयः पश्यन्ती गतेत्यर्थः । अनेन वर्णनेन शकुन्तलागमनस्यानुरागस्य पराकाष्ठा प्रदर्शिता ।

दोनों सखियाँ—महाराज ! अतिथि का सत्कार न करनेवाली हमें श्रीमान् से पुनः-पुनः दर्शन देने की प्रार्थना करने में लज्जा आती है । आशय यह है कि महाराज ! आपका अतिथिसत्कार न करने से हम लज्जित हैं, आप क्षमा करें और पुनः दर्शन देने का अनुग्रह करें ।

राजा—नहीं, ऐसा नहीं, आप लोगों के दर्शन से ही मैं सत्कृत हो गया ।

शकुन्तला—सखि अनसूये ! कुश की नई नोक से मेरा पैर बांध गया है और मेरा वल्कल वस्त्र कुरबक की कण्टकयुक्त डाली में फँस गया है, जरा मेरी प्रतीक्षा करो कि मैं इससे मुक्त कर लूँ ।

(राजा दुष्यन्त को देखती हुई दोनों सखियों के साथ रंगमंच से बाहर चली जाती है ।)

विशेष—वस्तुतः न तो शकुन्तला के पैर में काँटा गड़ा है, न वल्कल वस्त्र ही काँटों में फंसा है, किन्तु बहाना बनाने का उसे अच्छा अवसर मिल गया, जिससे दुष्यन्त को अधिक से अधिक देख सके ।