अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः १०९

द्वितीयः—गौतम ! अयं स बलभित्सखो दुष्यन्तः।
प्रथमः—अथ किम् ?
द्वितीयः—तेन हि।

प्रतिदिनम् सर्वदा तपः = तपस्यां, लोकोत्तरधर्मं ऋषिकृततपः षष्ठांशं पुण्यम् 'पुण्यात् षड्भागमादत्ते न्यायेन परिपालयन्' इति याज्ञवल्क्योक्तेः। संचिनोति = संगृह्णाति। मुनिपक्षे-रक्षार्थं शरीरस्थैर्यसम्पत्तये योगः = अष्टाङ्गयोगः यमनियमाद्यात्मकः तन्निमित्तं तपः = कृच्छ्रचान्द्रायणादि संचिनोति = करोति। वशिनः = संयमिनो जितेन्द्रियस्य अस्य राज्ञो दुष्यन्तस्यापि चरणानां=गायनकुशलानां सिद्धयोनिविशेषाणां द्वन्द्वैः = मिथुनैः गीतः वर्णितः पुण्यः पवित्रः केवलं राजपर्वः = राजशब्दविशिष्टः मुनिः = ऋषिः इति = एवंभूतः शब्दः राजर्षिशब्दः मुहुः = शश्वत् द्यां = देवलोकम्, स्पृशति = गगनं व्याप्नोति। मुनिपक्षेऽपि जितेन्द्रियाणां मुनीनां तपोऽनुष्ठानप्रभावेण चारणद्वन्द्वैर्भक्त्या तन्नामस्मरणा-त्मकगीतानि देवलोके गीयन्ते इति समानम्।

अयं भावः— यथा ऋषयोऽध्ययनार्थमागतान् बहून् स्वाश्रमे वासयन्ति तथैवायमपि राजा सर्वान् आश्रमिनः परिपालयन् गृहस्थाश्रमे निवसति यथा वा ऋषयः तपोऽनुष्ठा-नोपयिकं स्वदेहं संपादयन्तो यमनियमाद्यष्टाङ्गप्रयोगसाधनद्वारा कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि तपांसि कुर्वते तथैवायमपि राजा दुष्यन्तः यथाशास्त्रं सर्वेषां पालनं कुर्वन् ऋषिभ्यः तपः षष्ठांशभागमाददानः तपःपुण्यं संचिनोति। अपि च यथा सिद्धगन्धर्वप्रभृतिभिः जितेन्द्रियाणामेषां मुनीनां पुण्यनामानि स्वर्गे गीयन्ते तथैव संयमिनः सञ्चितपुण्यराशे-रस्यापि राजर्षेः दुष्यन्तस्यापि पुण्यानि यशांसि नामानि च तैः निरन्तरं जेगीयन्ते। अत्र व्यतिरेक काव्यलिङ्ग-श्लेषालङ्काराः मन्दाक्रान्ता छन्दश्च ॥ १४ ॥

द्वितीयः—अतोऽस्य राजर्षेरपूर्वो महिमा। अथ द्वितीयो मुनिकुमारः स्वसहचरद्वारा राजर्षेर्दुष्यन्तस्य तथाविधं माहात्म्यमाकर्ण्य सादरं सविस्मयमयं पृच्छति—गौतम ! अयं = एष पुरोवर्ती सः = प्रसिद्धः दुर्धर्षदानवजयादौ साहाय्यकरणाद् वलमित्सखः = इन्द्रमित्रः दुष्यन्तः = राजर्षिदुष्यन्तः।

प्रथमः—अथ किम् = किम् अन्यत् ?

द्वितीयः—द्वितीयः ऋषिकुमारः राज्ञः प्रभावं वर्णयन्नाह—तेन = तस्मात् कारणात् हि = निश्चयेन।

---

पद्मपुराण में लिखा है कि जिस प्रकार जीव माता का आश्रय ण कर जीता है उसी प्रकार सर्भ आश्रम गृहस्थ का आश्रय कर पनपते हैं—

'यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः। वर्तन्ते गृहिणस्तद्वदाश्रित्येतर आश्रमाः॥'

रत्नाकर में चारण की परिभाषा निम्न प्रकार से वर्णित है—

'किङ्किणीवाद्यवेदी च वृत्तो विकटनर्तकैः।
मर्मज्ञः सर्वरोगेषु चतुरश्चारणो मतः॥'

द्वितीय ऋषिकुमार—सखे ! गौतम ! क्या बल नामक असुर को मारने वाले देवराज इन्द्र के मित्र राजा दुष्यन्त यही हैं ?
प्रथम—और क्या, यही तो हैं।
द्वितीय—उस कारण से निश्चय ही—