अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

११० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्री- मेकः कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति । आशंसन्ते ¹सुरयुवतयो बद्धवैरा हि दैत्यै- रस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरहूते च वज्रे ॥ १५ ॥

उभौ—( उपगम्य ) विजयस्व राजन् !

---

**अन्वयः—**यत् नगरपरिघप्रांशुबाहुः एक अयम् उदधिश्यामसीमां कृत्स्नां धरित्रीं भुनक्ति एतच्चित्रम् । हि दैत्यैः बद्धवैराः सुरयुवतयः अस्य अधिज्ये धनुषि पौरहूते वज्रे च विजयम् आशंसन्ते ।

द्वितीयो मुनिकुमारकः राज्ञो दुष्यन्तस्य बलभित्सखत्वं समर्थयन् ब्रवीति—नैतच्चित्रमिति । यत् = यस्मात् नगरस्य = पुरस्य परिघः = अर्गलः तद्वत् प्रांशू = दीर्घौ, उन्नतौ बाहू = भुजौ यस्य स नगरपरिघप्रांशुबाहुः = पुरद्वारागंलदीर्घपीवरभुजदण्डः, एकः= एकाकी अयं = पुरोवर्ती राजा दुष्यन्तः उदधिना = समुद्रेण श्यामा = नीलवर्णा सीमा = पर्यन्तो यस्याः सा तामुदधिश्यामसीमां = समुद्रमेखलां, कृष्णसागरपर्यन्तां वा कृत्स्नां = समग्रां = निखिलां धरित्रीं = पृथ्वीम् भुनक्ति एतत् न चित्रम्=नैतदाश्चर्यजनकम् हि=यतः दैत्यैः = दितिपुत्रैः, दानवैः बद्धवैराः = वद्धद्वेषाः सत्यः सुरयुवतयो देवाङ्गनाः अप्सरसः अस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य अधिज्ये = आरोपितमौर्विके = धनुषि = चापे पौरहूते वज्रे = इन्द्रहस्तस्थिते कुलिशके च विजयं = दैत्यानां पराजयकरणात्मकं जयम् आशंसन्ते = संभावयन्ति प्रार्थयन्ति निश्चिन्वन्ति । तथा च न केवलं निखिलभूमण्डलवालकोऽयं, किन्तु महेन्द्रसमपराक्रमो देवानामाप युद्धेषु साहाय्यमाचरन्तीति भावः ।

**अर्थ भावः—**आजानुबाहुः पीनदृढवक्षःस्थलः समग्रां पृथवीं प्रशासदसौ राजा दुष्यन्तः सर्वेभ्यो भूपतिभ्योऽतिशेते इति नाश्चर्यकरं प्रत्युत दानवैः सह देवानां संग्रामे समुपस्थिते सति महेन्द्रसाहाय्याय समागतस्यास्य समारोपितमौर्वीके धनुषि युद्धत्रासादिभीरवो देवाङ्गना अस्य विजयं वाञ्छन्ति । तस्मात् सर्वातिशोर्यशालिनोऽस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य सकलमहीमण्डलपरिपालनक्षमत्वं नाश्चर्यजनकं प्रत्युत समुचितमेव प्रतिभाति ।

अत्रोपमा—काव्यलिङ्ग—पर्यायोक्त-दीपकालङ्कारा मन्दाक्रान्ता वृत्तं च ॥ १५ ॥

उभौ—उभौ = द्वावपि ऋषिकुमारौ ( उपगम्य = समीपमुपसृत्य ) राजन् = हे महाराज ! विजयस्व = विजयतात् ।

---

यह आश्चर्य की बात है कि यह राजा जिनकी भुजाएँ लम्बी-लम्बी नगर द्वार की अर्गला के समान हैं, वे अकेले ही समुद्र पर्यन्त पृथ्वी की रक्षा करते हैं और उनका उपयोग करते हैं, क्योंकि दैत्यों से वैर रखने वाले देवता लोग भी युद्ध में इन्द्र के वज्र से या इस राजा के चढ़े हुए धनुष से ही अपनी विजय को आशा करते ही रहते हैं । अर्थात् यह राजा सम्पूर्ण पृथ्वी का एकच्छत्र राज्य करता है और इसकी सहायता देवगण भी किया करते हैं और स्वर्ग में जाकर यह युद्ध में इन्द्र को भी सहयोग देता हैं, इससे आश्चर्य ही क्या है ? ॥ १५ ॥

दोनों—( राजा के पास जाकर ) महाराज ! आप विजयी हों ।

---

पाठा०—१. समितिषु सुराः सक्तवैराः ।