अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 200, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें११८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( विचिन्त्य ) सखे ! ^१त्वमम्बया पुत्र इति प्रतिगृहीतः । अतो भवानितः प्रतिनिवृत्य ^२तपस्विकार्यव्यग्रमानसं मामावेद्य तत्रभवतीनां पुत्रकृत्यमनुष्ठातुमर्हति । विदूषकः--ण खु मं रक्खोभीरूअं गणेसि [ न खलु मां रक्षोभीरुकं गणय ] । राजा--( सस्मितम् ) भो महाब्राह्मण ! कथमेतद् भवति सम्भाव्यते ?
पार्श्वयोः = शैलोमयपार्श्वभ्यां प्रवहति तथैव एकतो मुनिजनाभ्यर्थनं अन्यतो नगरात् मातुरादेश इति कर्तव्यकर्तव्य-निश्चयाभावात् मामकीनं मनः द्वैधीभवति ॥ १७ ॥
( विचिन्त्य = चिन्तितो राजा तत्कालस्फुरितया प्रतिभया कर्तव्यं निर्धार्य ) विदूषकमाह--सखे ! त्वमम्बया = मम मात्रा पुत्र इति = पुत्रत्वेन प्रतिगृहीतः = अङ्गीकृतोऽसि । अतः = अनेन कारणेन भवान् = त्वमितः = अस्मात् स्थानात् प्रतिनि Flat/निवृत्य = प्रत्यावृत्य तपस्विनां = तापसानां कार्यं = कृत्यं तत्र व्यग्रं = आकुलं मनः = चित्तं यस्य प्र तं तपस्विकार्यव्यग्रमानसं मां = इमं जनं दुष्यन्तम् आवेद्य = सूचयित्वा तत्रभवतीनां = आदरणीयाया अम्बायाः पुत्रस्य = सुतस्य कृत्यं विधानमिति पुत्रकृत्यं = सुतोचितं विधानम् पुत्रेण मया कर्तुमुचितकर्म अनुष्ठातुं = सम्पादयितुम् अर्हसि = योग्योऽसि ।
विदूषकः--न खलु मां = इमं जनं रक्षोभीरुकं = असुराद्द्रयभीतं गणय = जानीहि यद्यहं राजधानीमभिगमिष्यामि तदा भवान् मां राक्षसाद्भीतंत मन्येत। अतो यदि मां तथा न मनुते भवान् तदाहं गमिष्यामि अर्थात् भवन्नियोगेनैवाहं नगरं गच्छामि, न रक्षोभयेनेति भावः।
राजा--( सस्मितं-किञ्चिद्-हसित्वा ) भो महाब्राह्मण ! = हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! कथं = केन प्रकारेण, न केनापि प्रकारेण एतत् = इदं रक्षोभीरुत्वं भवति = त्वयि सम्भाव्यते = सम्भवति ? नैवेत्यर्थः । नाहं त्वां रक्षोभीरुकं सम्भावयामि, त्वमेव स्वमुखेन तत् प्रकाशयसीत्याकूतम् ।
अत्र महाब्राह्मणेति सम्बोधनमुपहासादेव प्रोक्तम् । महाब्राह्मणपदस्य 'पुण्यजनादि-' शब्दवद् विपरीतलक्षणया रूढ्या वा निन्दितब्राह्मणपरत्वात् । तदुक्तं--
'शङ्खे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्योतिषके द्विजे । यात्रायामथ निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ॥'
की रक्षा तथा माँ का व्रत पारण के दिन बुलावा है। अतः नदी के प्रवाह का पहाड़ से टकराकर दो भागों में विभक्त हो जाने की तरह मेरा मन भी दोनों जगह बँट गया है। अतः मैं संशयास्पद स्थिति में पड़ गया हूँ।
( कुछ सोचकर ) सखे माधव्य ! हमारी माताओं ने तुमको भी पुत्र की तरह मान रखा है। अतः तुम यहाँ से राजधानी जाकर माताओं को मेरे तापस कार्य में लगे रहने की सूचना दे देना और मेरी असमर्थता बताकर उनके पुत्रोचित कार्य का सम्पादन तुम्हीं कर देना ।
विशेष--इस व्रत का पारण पुत्र के हाथ से दिए हुए ग्रास से होता है, सो तुम ही हमारी ओर से उनके मुख में ग्रास देकर पारणा करा देना, क्योंकि तुम भी तो उनके माने हुए प्रिय पुत्र ही हो ।
विदूषक--हे मित्र ! तुम कहाँ मुझे राक्षसों के भय से डरकर भागा हुआ तो, नहीं समझ लोगे ?
राजा--( हँसकर ) हे महाब्राह्मण ! तुम्हारे जैसे वीर को डरकर भागा हुआ मैं कैसे समझ सकता हूँ। तुम तो बड़े वीर हो।
पाठा०--१. त्वमार्याभिः पुत्र इव गृहीतः । २. तपस्विकार्यव्यग्रतामस्माकं निवेद्य ।