अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः १११९

विदूषकः--तेण हि राआणुअ विअ गच्छिदुं इच्छामि [ तेन राजानुज इव गन्तुमिच्छामि । ]

राजा--तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति सर्वाननुयात्रिकांस्त्वयैव सह ^१प्रस्थापयामि ।

विदूषकः--तेन हि जुवराओ म्हि दाणि संवुत्तो [ तेन हि युवराजोऽस्मीदानीं संवृत्तः ] ।

राजा—( स्वागतम् ) चपलोऽयं वटुः । कदाचिदस्मत्प्रार्थनामन्तःपुरेभ्यः कथयेत् । भवतु एनमेवं वक्ष्ये । ( विदूषकं हस्ते गृहीत्वा, प्रकाशम् ) वयस्य, ऋषिगौरवादाश्रमं गच्छामि । न खलु सत्यमेव तापसकन्यकायां ममाभिलाषः । पश्य—

---

विदूषकः--तेन = तेन कारणेन राजानुज इव = राजकनिष्ठभ्रातेव गन्तुमिच्छामि = व्रजितुं वाञ्छामि सकलसैनिकादिपरिवारसहितं मां प्रेषयेति भावः ।

राजा--तपोवनोपरोधः सैनिकानां हस्तितुरगादीनां कोलाहलेन तपोवनशान्तिभङ्गः तपोवनबाधापरिहरणीयः = दूरीकरणीयः इति = हेतोः सर्वान् = सकलान् अनुयात्रिकान्= सहागतान् सैनिकान् त्वया = भवता माधव्येन एव सह = साकं प्रस्थापयामि = विसर्जयामि । तेन तव राजभ्रातृवद् गमनाभिलाषस्य साफल्यं सम्भवत्येवेत्याशयः ।

विदूषकः--तेन = कारणेन हि = निश्चयेन इदानीम् = अधुना युवराजः = संवृत्तः = जातः अस्मि = भवामि ।

राजा--अथ राजा दुष्यन्तो विदूषकस्य प्रस्थाने कश्चिद् दोषमाशङ्क्य ( स्वगतं = निजमनसि ) चिन्तयन्ति-चपलः = अनवस्थितः, वाच्यावाच्यविचाररहितः इति यावत् अयं = एषः वटुः = ब्राह्मणकुमारः कदाचित् = कदापि अस्मत्प्रार्थनां= मदभिलाषं मृगया-वृत्तान्तप्रसङ्गेन शकुन्तलावृत्तान्तमपि अन्तःपुरेभ्यः = अन्तःपुरिकाभ्यः सुन्दरीभ्यां = महादेव्यै च कथयेत् = वदेदिति सम्भावयामि एवं सति दाक्षिण्यभङ्गः स्यादिति भावः । तत्परिहारं विमृशन्नाह—भवतु = अस्तु उपायजातः, एवं चपलं विदूषकमेवं = इत्थं वक्ष्ये = वदिष्यामि । ( विदूषकं = माधव्यं हस्ते गृहीत्वा = तस्य करं स्वकरेण गृहीत्वा = अनेनात्मनः सख्यं व्यञ्जयन् मनसि किञ्चिद् विभाव्य रहस्यनिर्भेदं निराचिकीर्षया

---

विदूषक—तो मै राजा के छोटे भाई की तरह शान से ( खूब ठाट बाट से ) राजधानी में जाना चाहता हूँ ।

राजा—ठीक है, मैं अपने साथ के सभी सैनिक और दरबारियों को तपोवन में विघ्न न हो इसलिए तुम्हारे साथ ही राजधानी को भेज देना चाहता हूँ । अतः इनके साथ तुम खूब ठाट बाट से मेरे भाई की तरह ही जा सकते हो ।

विदूषक—तब तो मैं इस समय युवराज ही हो गया ।

राजा—(मन ही मन) यह ब्राह्मण बालक तो बड़ा ही चञ्चल स्वभाव का है, कहीं शकुन्तला वाली बात महल की रानियों से तथा माताओं से जाकर न कह दे । अच्छा, इससे ऐसा कहता हूँ । ( विदूषक का हाथ पकड़कर, प्रगट में ) मित्र माधव्य ! मैं तो ऋषियों के कार्य की गुरुता को देखकर ही आश्रम में जा रहा हूँ । सचमुच किसी तापस कन्या में मेरा मन नहीं लगा है क्योंकि देखो—

---

^१ पाठ०—१. प्रेषयामि ।