१२०

अभिज्ञानशाकुन्तलम्

क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो १मृगशावैः सममेधितो जनः ।
परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥ १८ ॥
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
इति द्वितीयोऽङ्कः ।

तमावर्जयति प्रकाशम् = स्पष्टम् ) वयस्य = मित्र ! ऋषिगौरवात् = मुनीनां समादरात् आश्रमं = तपोवनं गच्छामि = यामि । न खलु = नैव, निश्चयेन सत्यं = वास्तविकं तथ्यमेवं तापसकन्यायां = कण्वकुमार्यां शकुन्तलायां मम = अस्य जनस्य नागरस्य चक्रवर्तिनः = विदग्धस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य अभिलाषः = प्रेमास्ति । पूर्वं तु सर्वं मया केवलमुपहासेनैव प्रोक्तमिति भावः । पश्य = त्वमवलोकय, विचारय ।

अन्वयः—वयं क्व परोक्षमन्मथः मृगशावैः समम् एधितः जनः क्व । सखे ! परिहास-विजल्पितं वचः परमार्थेन न गृह्यताम् ।

शकुन्तलाविषयकमनुरागं प्रच्छादयन् तस्याः स्वाभिलाषानर्हत्वं च समर्थयन् राजा दुष्यन्तो विदूषकं ब्रूते—क्व वयमिति । वयं अनेकराजोपचाराभ्यस्ता नानाविदग्धोकुशला नागरा महाकुलीना सम्राट्पदे स्थिताश्च क्व = कुत्र परोक्षमन्मथः = मनो मथ्नातीति मन्मथः = कामः सोऽपि परोक्षः = अप्रत्यक्षे । यस्य स परोक्षमन्मथः = अज्ञातकामकथः मृगाणां शावैः मृगशावैः = हरिणशिशुभिः = समं = सह एधितः = वर्द्धितः पालितः जनः = शकुन्तलारूपः क्व अनयोर्महदन्तरमेतत् । अतो नास्माकमीदृशे तापसबालिकारूपेऽनुचिते कर्मणि कथमपि प्रवृत्तिः सम्भाव्यते ।

सखे ! = मित्र ! परिहासेन = उपहासेन विजल्पितं = पूर्वं कथितं वचः = वाक्यं परमार्थेन = तत्त्वतः सत्यमेतदिति न गृह्यताम् = नैव त्वया मन्यताम् । शकुन्तलानुरागकथावर्णनादिकं सर्वं वचो मत्कृतं काल्पनिकं परिहासोक्तमेव, न याथार्थ्यमित्यवगन्तव्यमित्याशयः ।

अयं भावः मित्र माधव्य ! शकुन्तलानुरागादिविषयक-यद्वचनं मया प्राक्कथितं तत्सर्वं परिहासोक्तमेव ज्ञेयम् । त्वमेव तावद् विचारय अनेककलाकुशलानामवरोधजनानां भोक्तारः रसिकावतंसाः वयं राजानः कुत्र ? जन्मकालत एव जनकजननीभ्यां वने परित्यक्ता कण्वेन महर्षिणा धर्मबुद्ध्या स्वकुटीरभानीय स्वाश्रमस्थैः मृगाबालकैः साकं संवर्द्धिता आरण्यवृत्तिः कामकलानभिज्ञा च कुत्र तस्मादेतत् मदुक्तं सर्वमेव काल्पनिकं न वास्तव-मिति मन्तव्यम् ॥ १८ ॥

( इति = एवमालप्य सर्वे = सकलाः निष्क्रान्ताः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः )

---

कहाँ तो हम वैदग्ध्य प्रिय नागरिक और कहाँ मृग शावकों के साथ पली हुई भोली-भाली तपस्वियों की कन्यायें । भला, हमारा इनसे मेल कैसा, इसलिए हे मित्र ! हमने तो हँसी-परिहास में ही तुमसे शकुन्तला के बारे में यों ही गढ़कर बातें कह दी थीं। उन्हें तुम सच्ची न समझ लेना । यह तो केवल एक विनोद = हँसी-मजाक ही था। इसमें सच्चाई कुछ भी नहीं है ॥ १८ ॥

( सब बाहर निकल जाते हैं )
॥ द्वितीय अङ्क समाप्त ॥

---

पाठा०—१. मृगशावैः सह वर्धितो जनः । २. विकल्पितं ।