तृतीयोऽङ्कः

अथ विष्कम्भकः

( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः )

शिष्यः— ( विचिन्त्य, सविस्मयम् ) अहो महानुभावः पार्थिवो दुष्यन्तः। प्रविष्टमात्र एव तत्रभवति सारथिद्वितीये राजनि निरुपद्रवाणि नः कर्माणि प्रवृत्तानि भवन्ति।

का कथा बाणसंधाने ज्याशब्देनैव दूरतः।
हुंकारेणेव धनुषः स हि ^१विघ्नानपोहति ॥ १ ॥

अथास्मिन् तृतीयेऽङ्के प्राक् शिष्यस्य ततो राज्ञः तदनन्तरं च सखीजनसहितायाः शकुन्तलाया गौतम्याश्च प्रवेशं कथयितुं महाकविः कालिदासः वस्तुसंघटनाय विष्कम्भकनामकमर्थोपक्षेपकमाचरन् सकुशहस्तमुनिशिष्यप्रवेशमाह— तत इति।

( तत = तदनन्तरं यजमानस्य = यज्ञकर्तुः गुरोः शिष्यः तच्छात्रः कुशान् = दर्भान् आदाय—गृहीत्वा प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते ) ।

शिष्यः— ( विचिन्त्य = विचारमभितीय विस्मयेन सहितं सविस्मयं = साश्चर्यम् ) गुरोराज्ञया ब्रह्मकर्मोपयुक्तान् कुशान् आदाय यज्ञशालां गच्छन् शिष्यः मध्येमार्गं राज्ञो दुष्यन्तस्य महान्तं प्रभावं विचिन्त्य साश्चर्यं स्वगतमाह— अहो = आश्चर्यं महान् = विशालः अनुभावः = प्रभावो यस्य स महानुभावः = महाप्रभावः पार्थिवः = भूपतिः दुष्यन्तः। प्रविष्टमात्रे = प्रविश्यान्तरागते समागतवति एव सारथिद्वितीये = सूतमात्रपरिजने तत्रभवति = श्रीमति राजनि = नृपे निर्गतानि = दूरीभूता उपद्रवाः = विघ्नाः येषां तानि निरुपद्रवाणि नः = अस्माकं कर्माणि = यज्ञादिकृत्यानि = प्रवृत्तानि = आरब्धानि निष्पन्नानि भवन्ति। राज्ञः प्रभावातिशयात् निर्विघ्नानि सर्वाणि कृत्यानीति भावः। एतेन राज्ञ आगमनेन मुनिजनयज्ञपरिपन्थिरक्षो विद्रावणानन्तरं निर्विघ्नं यज्ञकर्मसमाप्तिः प्रदर्शिता।

अन्वयः—बाणसन्धाने का कथा, स हि धनुषो हुङ्कारेणेव ज्याशब्देन दूरत एव विघ्नान् अपोहति।

राज्ञो दुष्यन्तस्य महाप्रभावं वर्णयन् यजमानशिष्यो ब्रूते—का कथेति। बाणसन्धाने = धनुषा बाणस्य योजने का कथा = किमुच्यताम्, शरसन्धानस्य प्रसङ्ग एव नापेक्ष्यते, स = राजा दुष्यन्तो हि = निश्चयेन धनुषः = चापस्य हुङ्कारेण—निग्रहसूचकेन हुमिति शब्दोच्चारणमात्रेण ज्याशब्देन = ज्यायाः = मौर्व्या=शब्देन = टणत्काररूपेण ध्वनिता दूरत एव दूरस्थितान् एव विघ्नान् = यज्ञविघ्नकारिकृतान् उपद्रवान् अपोहति = निरस्यति दूरी

---

( कुशों को लिये हुए ऋषि के शिष्यों का प्रवेश )

शिष्य— ( आश्चर्यपूर्वक, कुछ सोचकर ) अहो, महाराज दुष्यन्त तो बड़ा ही प्रतापी है, क्योंकि सारथि के साथ इनके आश्रम में प्रवेश करते ही इष्टि और यज्ञ आदि सभी कार्य निर्विघ्न सम्पन्न हो गये, ठीक ही है—

बाण के सन्धान की तो बात ही क्या है ? केवल इनके धनुष के टंकार मात्र से ही इन्होंने राक्षस आदि समस्त विघ्नों को दूर कर दिया ॥ १ ॥

---

पाठ०—१. विघ्नान्व्यपोहति।