अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१२२	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

यावदिमान्वेदि संस्तरणार्थं दर्भानृत्विग्भ्य ^१उपनयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियम्वदे कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीपत्राणि नीयन्ते । (आकर्ण्य) किं ब्रवीषि । आतपलङ्घनाद्बलवदस्वस्था शकुन्तला तस्याः शरीरनिर्वापणायेति । तर्हि त्वरितं गम्यताम् । यत्नादुपचर्यताम् । सखि सा खलु तत्र भगवतः कण्वस्य कुलपतेरुच्छ्वसितम् । अहमपि तावद्वैतानिकं शान्त्युदकमस्यै गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि । (इति निष्क्रान्तः)

करोति । एवं च राज्ञा दुष्यन्तेनानायासं सर्वे विघ्ननिरस्ताः, इष्टिश्च निर्विघ्नतया समाप्तेति भावः । अहो राज्ञो दुष्यन्तस्य प्रभावातिशयं यस्मिन् प्रविष्टेऽनायासेन एवं सर्वं कार्यं सम्पन्नम् । अत्र समासोक्तिर्गर्भा उत्प्रेक्षाकाव्यलिङ्गं चालङ्कारौ छन्दश्चानुष्टुवेव ॥१॥

प्रस्तुतं स्वकृत्यमनुसन्धायाह—यावदिति । 'यावत् = प्रथमं एतान् = मद्हस्तगतान् वेद्यां संस्तरणं=प्रसारणमर्थः=प्रयोजनं यस्य तत् वेदिंसस्तरणार्थं कुशखण्डिकार्थं वेदिकाप्रसारणप्रयोजनं दर्भान् = कुशान् ऋत्विग्भ्यः याजकेभ्यः उपनयामि = उपहारमिं समर्पयामि (परिक्रम्य = प्रदक्षिणं कृत्वा अवलोक्य = दृष्ट्वा च, आकाशे = निरवकाशे) रङ्गभूमी प्रियम्वदामदृष्ट्वापि प्रियम्वदे ! कस्य = कस्य जनस्य उपभोगाय इदम् = एतत् उशीरकल्पितमनुलेपनं उशीरानुलेपनं = वीरणमूलकमङ्गानुलेपनं मृणालवन्ति=मृणालनालसहितानि नलिनीपत्राणि = कमलिनीदलानि नीयन्ते = उपह्रियन्ते । (आकर्ण्य = आकर्णनमभानीय) आकर्णनाभिनयस्तु पार्श्वानतेन शिरसा स्तब्धेन नेत्रेण च भवति । यथोक्तम्—

'पार्श्वस्याभिमुखं यत्तु तत्पार्श्वानितमुच्यते ।
प्रयोज्यमाकर्णनादौ पार्श्वस्थस्यावलोकने ॥
यत्तु स्यान्निश्चयपुटं स्तब्धनेत्रं प्रचक्षते ।'

किं ब्रवीषि=किं कथयसि किमेवमभिदधासि आतपलङ्घनात् = ग्रीष्मप्राप्तेः बलवत् = नितराम् अवस्था = न स्वस्था, प्रकृतिस्था शकुन्तला तस्याः = शकुन्तलायाः शरीरनिर्वापणाय = शरीरस्य = देहस्य निर्वापणाय = सन्तापशान्त्यै शरीरसन्तापशमनाय इति=एवं त्वं वदसि तर्हि = तदा त्वरितं = शीघ्रम् गम्यताम् = व्रज्यताम् । यत्नादुपचर्यताम्=सावहितं चिकित्स्यताम् । सखि-आलि प्रियम्वदे ! सा = शकुन्तला तत्र भगवतः =श्रीमतः कुलपतेः = कण्वस्य = कण्वमहर्षेः उच्छ्वसितम्=जीवनम् । अहं = अयमपि जनः तावत् = प्रथमं वितानस्य = यज्ञस्येदं वैतानिकं = यज्ञसम्बद्धं शान्त्यर्थमुदकं जलमिति शान्त्युदकम्

---

अच्छा, तबतक मैं वेदी संस्कार विशेष = कुशखण्डिका के निमित्त इन कुशाओं को होताओं को जाकर दे दूँ (कुछ दूर चलकर सामने आकाश की ओर देख) अरी, प्रियम्वदे ! यह खश का अनुलेपन = अङ्गराज तथा मृणालतन्तु से युक्त कमलिनी के पत्ते किसके लिए ले जा रही हो ? (कान में हाथ लगाकर) कह रही हो कि धूप में चलने से शकुन्तला अत्यधिक अस्वस्थ हो गई हैं। उसके शरीर की दाह दूर करने के निमित्त ही ये शीतल उपचार को सामग्री ले जा रही हूँ । अच्छा, प्रियम्वदे ! देखो, शकुन्तला का बड़े उपाय से उपचार करना आवश्यक है, क्योंकि वह हमारे कुलपति महर्षि कण्व के प्राण के समान प्रिय है । तथा मैं भी इसके अभिषेक के लिए गौतमी के द्वारा यज्ञ का आमन्त्रित शान्ति जल भेज रहा हूँ (निकल जाता है) ।

---

पाठा०—१. उपहरामि ।