अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 207, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः १२५
( मदनबाधां निरूप्य ) भगवन् कुसुमायुध, त्वया चन्द्रमसा च विश्वसनीयाभ्या- मतिसंधीयते कामिजनसार्थः । कुतः—
तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो-
र्द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु ।
विसृजति हिमगर्भैरग्निमिन्दुर्मयूखै-
स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ॥ ३ ॥
पराधीनत्वान्न स्वयं मामुपस्थातु शक्नोति । अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-विशेषोक्तिः अतिशयो- क्तिश्चालङ्काराः वृत्तं चार्या ॥ २ ॥
अथ विप्रलम्भपरिपोषाय राज्ञो दशां वर्णयन्नाह—मदनबाधामिति । ( मदनस्य = कामस्य बाधां = पीडां निरूप्य = नाटयित्वा ) उन्मादवशात् मदनं पुरोऽवस्थितं सम्भावयन् सबहुमानमुपालभमानो राजा प्राह—भगवन् कुसुमायुध ! = श्रीमन् कामदेव ! त्वया = कामेन चन्द्रमसा = शशिना च विश्वसनीयाभ्यां = विश्वस्ताभ्याम्, सौम्यत्वात्-आह्लाद-जनकत्वाच्च विश्वासयोग्याभ्यां कामिजनसार्थः = सर्वकामुकजनसमूहः अतिसन्धीयते = प्रतार्यते । न त्वहमेव अपितु सर्वेऽपि कामिनः त्वया चन्द्रमसा च सम्भूये त्वमेव वञ्च्यन्ते । तस्माद् युवां प्रसिद्धौ प्रतारकौ इति भावः । कुतः = यतः ।
मदनचन्द्रमसोः कामिजनातिसन्धातृत्वं समर्थयन्नाह —तवेति ।
**अन्वयः—**तव कुसुमशरत्वं, इन्दोः शीतरश्मित्वं, इदं द्वयं मद्विधेषु अयथार्थं दृश्यते । इन्दुः हिमगर्भैः मयूखैः अग्निं विसृजति त्वं कुसुमबाणान् अपि वज्रसारी करोषि ।
शकुन्तलाविरहेण सातिशयं क्लिश्यन् सोन्माद इव शिथिलविवेको राजा दुष्यन्तः कामं चन्द्रं चोपालभते—तवेति । तव = भवतः, कुसुमायुधस्य, मदनस्य कुसुमशरत्वं- कुसुमः = पुष्पं शरः = बाणो यस्या स तस्य कुसुमशरस्य भावः कुसुमशरत्वं = पुष्पात्मक-बाणत्वं इन्दयति = आह्लादयतीन्दुः तस्य इन्दोः = आह्लादनस्वभावस्य चन्द्रमसः शीतरश्मित्वं = शीताः = हिमाः रश्मयः = किरणा यस्य स शीतरश्मिः तस्य भावः तत्त्वं शीतरश्मित्वं = शैत्यकारित्वेन तापस्यापनोदनकिरणवत्त्वम्, इदं द्वयम् = एतत् पूर्वोक्तम्
शायद नाराज होकर मेरा अनिष्ट कर देंगे । क्योंकि मेरे सैन्यबल की अपेक्षा उनमें तपोबल प्रवल है और उनके अधीन रहने के कारण शकुन्तला स्वयं मेरे पास आ नहीं सकती । दूसरी बात यह है कि मेरा मन शकुन्तला के पास चला गया है और वहीं उसमें इतना लीन हो गया है, कितना भी मैं चाहता हूँ कि पुनः मेरे पास लौट आये पर वह वहां से आना नहीं चाहता ।
( काम बाधा का अभिनय करके ) मन को मन्थन करने वाले भगवान् कामदेव ! जब आप कुसुमायुध हैं, तब आपका यह तीखापन कैसे ? पुष्प के बाणों को चलाकर भी आप कामीजनों को इतनी भीषण व्यथा कैसे पहुँचाते हैं ? आप और शीतल ( कुछ स्मरण करके ) ओह ! ठीक रश्मि चन्द्रमा भी है । विश्वसनीय होकर भी आप और चन्द्रमा दोनों कामीजनों को धोखा देते हो, क्योंकि-
आपका नाम कुसुमायुध और चन्द्रमा का नाम शीतरश्मि है, किन्तु आपलोगों के ये दोनों नाम हमारे जैसे विरही लोगों के लिए अन्वर्थ नहीं हैं, क्योंकि चन्द्रमा तो अपनी किरणों से हिमगर्भ अग्नि, बरसाता है और आप भी नाम से कुसुमायुध होकर वज्र से भी कठोर तीखे बाण विरहियों पर बरसाते हो । अतः आपके तथा चन्द्रमा के मीठे-मीठे नामों को सुनकर विश्वास में विरही लोग धोखा खा जाते हैं ॥ ३ ॥
**विशेष—**कामदेव का नाम कुसुमायुध है और चन्द्रमा की किरणें शीतल हैं अतः वे शीत-