अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 206, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१२४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( ततः प्रविशति कामयमानावस्थो राजा )
राजा— ( निःश्वस्य )
जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम् । अलमस्मि ततो हृदयं तथापि नेदं निवर्तयितुम् ॥ २ ॥
अथ मिथः प्ररूढरागयोः शकुन्तलादुष्यन्तयोः समदनावस्थावर्णनेन विप्रलम्भशृङ्गारं प्रदर्शयिष्यन् कविकालिदासः पूर्वसूचितस्य नायकस्य प्रवेशमाह—तत इति ।
( ततः=शिष्यः निर्गमनान्तरं कामयमानावस्थः–कामयमानस्य = कामिनः, विरहिणः अवस्था = दशा इवावस्था यस्य स कामयमानावस्थः विरहव्याकुलो राजा दुष्यन्तः प्रविशति = रङ्गभूमौ आविर्भवति ) ।
राजा— ( निःश्वस्य = दीर्घं निःश्वासम् उत्सृज्य ) ।
ससैनिकं विदूषकं राजधानीं संप्रेष्य मुनियज्ञविघ्नाश्च निवार्य मुनिभिः विश्रामार्थमादिष्टो राजा दुष्यन्तः रहसि शकुन्तलामेवानुध्यायन् मदनज्वालावलीढहृदयः प्रियाप्राप्त्युपायं विमृशन्नपि नाधिगच्छन् सोत्कण्ठमाह—जाने इति ।
अन्वयः— ( अहम् ) तपसो वीर्यं जाने, सा बाला परवती ( अस्ति ) इति मे विदितं तथापि इदं हृदयं ततो निवर्तयितुं न अलमस्मि ।
अनुयात्रिकैः सार्द्धं विदूषकं स्वराजधान्यां संप्रेष्य मुनिजनकार्यं च सम्पाद्य तै विश्रामाद्यर्थमादिष्टो रहसि स्थितो राजा दुष्यन्तः सोत्कण्ठं शकुन्तलामेवानुध्यायन् तद्विषये विमृशति—जाने तपसो वीर्यमिति । अहं = दुष्यन्तः तपसः = तपश्चरणस्य वीर्यं = प्रभावं जाने = बलाद् यदि शकुन्तलां हरामि तदा नूनं कण्वशापापहतो भवेयमिति वेद्मि सा = अनुभूतकटाक्षमन्दस्मिता मय्यनुरागिणी बाला = षोडशवार्षिकी शकुन्तला परवती पराधीना गुरुजनपरतन्त्रा । इति = एवं मे = मम विदितम् = ज्ञातम् । स्वयं मय्यनु-रक्ताऽपि सा ऋषिाशापभयेन बलादपि हर्तुं न शक्यते, अप्रगल्भत्वाद् गुरुजनपरतन्त्रत्वाच्च सा स्वयमागमिष्यतीत्यपि न सम्भवति । एवं चेत्तर्हि तत्कथैव त्याज्येत्याह—अलमिति । तथापि = तदपि इद हृदयं = स्वकीयं मनः ततः = शकुन्तलातो निवर्तयितुं = अपसारयितुं परावर्तयितुं दूरीकर्तुं न अलं = समर्थः अस्मि = न शक्नोमि ।
अर्थ भावः— यदि प्रभुशक्तिसम्पन्नोऽहं शकुन्तलां बलादपहरामि तर्हि निग्रहानुग्रह-समर्थाः तपस्विनः कदाचित् मां शापेन दहेयुः । मय्यनुरागिणी अपि सा शकुन्तला गुरुजन-
जाता है तथा कमल के भीगे पत्तों की चादर की तरह बिछा दिया जाता है एवं उससे हवा भी की जाती है ।
( इसके बाद विरही जैसी अवस्था में राजा दुष्यन्त का रंगमंच पर प्रवेश )
राजा— ( आह भरकर )
मैं मुनियों की तपस्या का प्रभाव खूब जानता हूँ ( वे शाप देकर परिवार सहित भस्म करने की शक्ति रखते हैं ) और यह बाला शकुन्तला कण्व के पराधीन है ( उनकी आज्ञावर्तिनी है ) यह भी जानता हूँ । अतः कण्व की आज्ञा के बिना इसके साथ किसी प्रकार का सम्बन्ध करना विपत्ति से खाली नहीं है । पर क्या करूँ ? मेरा मन तो उसकी ओर उसी प्रकार नहीं हट रहा है जैसे नीची भूमि से ऊपर की ओर जल ॥ २ ॥
विशेष— 'तपो हि दुरतिक्रमः' के अनुसार तप की शक्ति सबसे प्रबल मानी जाती है । इसलिए राजा दुष्यन्त सोच रहे हैं कि शकुन्तला को बलात्कार से अपने पास रख लेने पर महर्षि कण्व