अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 208, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१२६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( सखेदं परिक्रम्य ) क्व नु खलु संस्थिते कर्मणि निरस्तविघ्नैः सदस्यैरनुज्ञातः श्रमक्लान्तमात्मानम् विनोदयामि। ( निःश्वस्य ) किं नु खलु मे प्रिया दर्शनादृते शरणमन्यत्। यावदेनामन्विष्यामि। ( सूर्यमवलोक्य ) इमामुग्रातपवेलां प्रायेण लतावलयवत्सु मालिनीतीरेषु ससखीजना शकुन्तला गमयति। तत्रैव तावद् गच्छामि। ( परिक्रम्य संस्पर्शं रूपयित्वा ) अहो प्रवातसुभगोऽयमुद्देशः।
उभयमपि तव कुसुमशरत्वमिन्दोः शीतरश्मित्वं च मद्विधेषु = मत्सदृशावस्थेषु विरहिषु अयथार्थं—विपरीतार्थं दृश्यते = अनुभूयते। इन्दुः = चन्द्रमाः हिमं = तुहिनं गर्भे = मध्ये येषां ते तैः हिमागर्भेः = तुषारमध्यैः मयूखैः = किरणैः अग्नि = सर्वाङ्गीणताप-जनकं वह्निं विसृजति = किरति त्वं = कुसुमबाण इति व्यपदिष्टः कामः कुसुमबाणान् = कुसुमात्मकत्वेन सौम्यान् = आह्लादकान् स्वीयशरान् अपि वज्रसारीकरोषि वज्रस्य = कुलिशस्य सार इव सारो बलं येषां यद्वा अवज्रसान् वज्रसान् करोषीति वज्रसारी करोषि अथवा वज्रवत् = कुलिशवत् सारीकरोषि दृढीकरोषि। वज्रस्येव कुसुमेषु काठिन्यमाधाय तैः सारभूतैः कामिनः प्रहरसीत्यहो ते वञ्चनचातुरीत्यर्थः।
अर्थ भावः— भगवन् कुसुमायुध ! मुधैव त्वं पुष्पबाण उच्यते किञ्च चन्द्रोऽप्यसौ वृथैव शीतरश्मिर्निगद्यते। युवयोः कुसुमशरत्व-शीतरश्मित्वे द्वे अपि मादृशेषु विरहिषु जनेषु बाढं विपरीतार्थे एव प्रतीयेते। यद्यसौ चन्द्रमा शीतरश्मिः तर्हि कथं स्वकिरणैरनलमभि-वर्षति ? एवमेव भगवन् कामदेव ! त्वमपि बहिर्दृष्ट्या कुसुमाकारानपि स्वीयान् शरान् कुलिशवत्तीक्ष्णान् मर्मंच्छिदश्च कुरुषे। अत्र काव्यालिङ्गरूपक-विरोधाभास-परिणामोपमा छेकानुप्रासा अलङ्काराः मालिनीछन्दश्च ॥ ३ ॥
( सखेदं = खेदसहितं परिक्रम्य किञ्चिच्चलित्वा ) मदनक्लेशं सोढुमसमर्थः स्वचित्त-विनोदो चिन्तयन्नाह—क्व = कुत्र कस्मिन् देशे उपविश्य नु खलु = वितर्के संस्थिते = समाप्ते कर्मणि = कार्ये निरस्तविघ्नैः सदस्यैः = यज्ञसभाया ऋत्विग्भिः अनुज्ञातः अनुमतः श्रमक्लान्तं = यज्ञविघ्ननिवारणजन्यपरिश्रमेण खिन्न आयासश्रान्तं, आत्मानं = शरीरं विनोदयामि = क्लेशमपहरामि ( निःश्वस्य = दीर्घनिःश्वासमुत्सृज्य ) किम् = नु खलु मे = मम प्रियदर्शनात् = शकुन्तलावलोकनात् ऋते = विना शरणम् = आश्रयः, अन्यं = अपरं यावत् प्रथमम् एनां = शकुन्तलाम् अन्विष्यामि = गवेष्यामि मृगये ( सूर्यं = भास्करम् अवलोक्य = दृष्ट्वा ) एनां = एताम् उग्रः = प्रचण्डः आतपः = सूर्यतेजो घर्मो यस्यां तथाभूतां
रश्मि कहे जाते हैं, किन्तु ये दोनों विरही स्त्री-पुरुषों को विपरीत प्रभाव दिखाते हैं। इसलिए राजा दुष्यन्त ने दोनों को ऐसा कहा है।
( खेद के साथ कुछ चलकर ) यज्ञ के विघ्न दूर हो जाने पर अब मुझे विश्राम करने के लिये तपस्वियों ने आज्ञा दे दी है। अतः मैं अपने खिन्न और व्याकुल मन को कहां बहलाऊँ तथा अपनी प्रिय शकुन्तला को देखे बिना मेरे चित्त को शान्ति किसी उपाय से नहीं मिल सकती। अतः मैं उसे ढूंढ़ता हूँ ( ऊपर आकाश की ओर देखकर ) इस तीव्र ताप में दोपहर के समय तो मेरी प्रिया शकुन्तला अपनी सखियों के साथ प्रायः लतामण्डपों से आच्छन्न मालिनी नदी के तीर पर ही समय बिताती है। अच्छा, तो मैं फिर वहीं चलता हूँ। ( घूम कर ठण्डी हवा लगने का अभिनय करके ) अहो ! यह स्थान तो सुन्दर एवं सुगन्धित हवा से बड़ा ही मनोरम है।