अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 210, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१२८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात् पश्चात् । द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यतेऽभिनवा ॥ ५ ॥
यावद्विटपान्तरेणावलोकयामि । ( परिक्रम्य तथा कृत्वा सहर्षम् ) अये लब्धं नेत्रनिर्वाणम् । एषा मे मनोरथप्रियतमा सुकुसुमास्तरणं शिलापट्टमधिशयाना सखीभ्यामन्वास्यते । भवतु लताव्यवहितः श्रोष्याम्यासां विश्रम्भकथितानि । ( इति विलोकयन् स्थितः )
शकुन्तलया सन्निहितया उपस्थितया भवितव्यम् = भूयेत । तथा हि = यतः । अधो विलोक्य = नीचेर्दृष्ट्वा ।
अन्वयः—पाण्डुसिकते अस्य द्वारे पुरस्तात् अभ्युन्नता पश्चात् जघनगौरवात् अवगाढा अभिनवा पदपङ्क्तिः दृश्यते ।
वेतसलतामण्डपे शकुन्तलासद्भावं समर्थयन् राजा दुष्यन्तो ब्रवीति—अभ्युन्नतेति । पाण्डुसिकते पाण्डुरवालुकाकणसनाथे अस्य = वेतसलतामण्डपस्य द्वारे = द्वारप्रदेशे मुखभागे पुरस्तात् = पादाग्रभागे, अङ्गुल्यादौ अभ्युन्नता = समुन्नता पश्चात् = पाष्णिभागे जघनस्य गौरवात् नितम्बभागस्य पृथुत्वात् अवगाढा = निम्ना, अवखाता, गभीरा अभिनवा अचिरोद्गता च पदपङ्क्तिः = पादन्यासप्रतिबिम्बश्रेणिः चरणचिह्नश्रेणिः दृश्यते = विलोक्यते, नेत्रव्यापारविषयी क्रियते ।
नूनमस्मिन् लतामण्डपे शकुन्तला सद्य एव प्रविष्टेत्यनुमीयते, यतो हि श्वेतसिकता-कणमयेऽस्य द्वारभागे अविकला पदपङ्क्तिर्दृश्यते या च अङ्गुल्यादिभागे समुन्नता पाष्णि-प्रदेशे च गभीराऽस्ति । तस्मात्तर्कये यत्तस्या एव इदं पादादि चिह्नम् । अत्रानुमान-स्वभावोक्ति-पर्यायोक्ति-श्रुत्यनुप्रास-समासोक्तिश्चालङ्काराः आर्या च छन्दोऽस्ति ॥ ५ ॥
यावत् विटपान्तरेण = वृक्षशाखावकाशेन शाखामध्यव्यवधानेन अवलोकयामि = पश्यामि ( परिक्रम्य तथा कृत्वा सहर्षम् = किञ्चिच्चलित्वा विटपान्तरेण लतामण्डपे तथा पूर्वनिर्दिष्टं शकुन्तलामवलोक्य सहर्षम् ) अये = अहो नेत्रनिर्वाणं-नेत्रयोः = लोचनयोः निर्वाणमिति
( घूमकर और देखकर ) बेंत से घिरे हुए इस लतामण्डप में भी वह मेरी प्रिया शकुन्तला उपस्थित होगी, क्योंकि—( नीचे देखकर )
इस लतामण्डप के साफ स्वच्छ गौरवर्ण बालुका से युक्त द्वार पर आगे से ऊँची और पीछे से जघनस्थभार के कारण दबी हुई ताजी पदपङ्क्ति = पैरों के चिह्न स्पष्ट दिखाई पड़ रही हैं ॥ ५ ॥
विशेष—राजा दुष्यन्त ने द्वार पर शकुन्तला के शरीर और छापकी गहराई देखकर अनुमान लगाया कि वह पर्णशाला के अन्दर गयी हुई है । विरहावस्था में राजा को सभी चीजें शकुन्तला से सम्बद्ध दीख रही हैं । सफेद बालू पर पैरों की छाप स्पष्ट पड़ी हुई हैं जिसे देखकर राजा का अनुमान शकुन्तला विषयक हो रहा है । स्त्रियों का नितम्ब भाग पुरुषों की अपेक्षा अधिक भारी होता है जिससे उनकी छाप गहरी होती है । देह का भार प्रमुख रूप से एड़ियों पर ही पड़ता है । उनकी छाप गहरी होती है ।
अच्छा, तबतक मैं इसे वृक्ष की शाखाओं की आड़ से देखता हूँ । ( देखकर हर्ष के साथ ) ओह, मेरी आँखें इसे देखकर तृप्त हो गई, मैं नेत्रों का परम सुख पा गया । यह मेरी मनोरथ विषयीभूता=अभीष्टा प्राणप्रिया शकुन्तला पुष्पों से अलंकृत शिलातल पर लेटी हुई है । और इसकी
पाठा०--१. मुपास्यते । शृणोमि तावदासां ।