भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 212, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 212
१३०अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—बलवदस्वस्थशरीरा शकुन्तला दृश्यते। (सवितर्कम्) तत्किमयमातप-दोषः स्यात् उत यथा मे मनसि वर्तते। (सामिलाषं निर्वर्ण्य) अथवा कृतं संदेहेन—

स्तनन्यस्तोशीरं शिथिलितमृणालैकवलयं प्रियायाः साबाधं ^१किमपि कमनीयं वपुरिदम्। समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयो- र्न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु॥ ६॥

शकुन्तलायाः तादृशीमवस्थामवलोक्य सख्योः विषादः किमावां कुर्म इति अनिष्ट-शङ्कया च परस्परावलोकनम्। विषादनाटनं च धूतेन शिरसा, विषण्णया च दृष्ट्या भवति। तल्लक्षणं च—

'पर्यायेण शनैस्तिर्यग्गतमुक्तं धुतं शिरः। या दृष्टिः पतितापाङ्गा विस्तारिपुटद्वया। निमेषिण्यस्ततारा च विषण्णा सा विषादिनी॥'

राजा—तथाविधां शकुन्तलामवलोक्य सख्योश्चालापमाकर्ण्य शकुन्तलायाः सन्तापाति-शयमावगच्छन् राजा प्राह—बलवत् = अधिकं, अत्यन्तम् अस्वस्थं = अप्रकृतिस्थं शरीरं = देहो यस्याः सा अस्वस्थशरीरा = अप्रकृतिस्थवपुः शकुन्तला दृश्यते = अवलोक्यते। (सवितर्कं = वितर्केण = विकल्पने सह सवितर्कम्) तत् = तर्हि किम् = अयं पूर्वोक्तः आतपस्य = सूर्यतेजसो घर्मस्य दोषः = विकारः स्यात् = भवेत् उत = अथवा यथा मे = मम मनसि = चेतसि, विचारे वर्तते = विद्यते, तथा अस्ति यथाहमेतद्विषयकेण कामेन पीडितोऽस्मि तथैवेयमपि मद्विषयेणानुरागेण कामेन पीडिताऽस्तीत्यर्थः (अभिलाषेण सहितं सामिलाषं = सतृष्णम् निर्वर्ण्य = निरीक्ष्य) अथवा = यद्वा कृतम् = अलं सन्देहेन = शङ्कया कृतं = अलम्। अत्र सन्देहो नोचित इति भावः।

अन्वयः—स्तनन्यस्तोशीरं शिथिलितमृणालैकवलयं साबाधं प्रियाया इदं वपुः किमपि कमनीयं (अस्ति) कामं मनसिजनिदाघप्रसरयोः तापः समः ग्रीष्मस्य युवतिषु एवं सुभगमपराद्धं न तु।

मालिनीतीरवत्तिनि लतामण्डपे कुसुमशयने शयानां सखीभ्यां वीज्यमानामस्वस्थ-शरीरा शकुन्तलामवलोक्य तदस्वास्थ्यं ग्रीष्ममूलकं काममूलकं वेति विकल्पयन् राजा-दुष्यन्तो—विचारयति—स्तनन्यस्तोशीरमितिस्तनयोः = कुचयोः न्यस्तं = निहितं

राजा—यह शकुन्तला तो बहुत बीमार मालूम पड़ती है (विचार करता हुआ) तो, क्या लू लग जाने से इसकी यह दशा हुई है, या जैसा मेरे मन में है (बड़ी चाह के साथ देखकर) या, शङ्का करना बेकार है। मेरे प्रति इसका अनुराग ही इसके इस अस्वास्थ्य का कारण है, क्योंकि—

मेरी प्रिया शकुन्तला के स्तनों पर खश सूखी हुई है, हाथों में ढीले-ढीले मृणाल से वलय बँधे हुए हैं। यद्यपि मेरी प्रिया का शरीर तो अवश्य पीड़ित है, पर इसके शरीर की कमनीयता तो वैसी की वैसी ही बनी हुई है। यद्यपि काम का सन्ताप तथा ग्रीष्म का सन्ताप समान ही हो सकता है किन्तु लू लगने से शरीर का सौन्दर्य और कमनीयता जैसी की तैसी कभी नहीं रह सकती। अतः

पाठा०—१. तदपि कमनीयं।