अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयाेऽङ्कः १३१

प्रियंवदा—( जनान्तिकम् ) अणसूये तस्स राएसिणो पढमदंसणादो आरहिअ पज्जुस्सुआ विअ सउंदला । किं णु खु से तण्णिमित्तो अअं आतंको भवे [ अनसूये, तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्युत्सुकेव शकुन्तला । किं नु खलु तस्यास्तन्निमित्तोऽयमातङ्को भवेत् ] ।

स्थापितं, उशीरम् = नलदानुलेपः यत्र तत् स्तनन्यस्तोशीरम् = पयोधरोत्सङ्गनिविष्टवीरण-मूलम् शिथिलितं = शिथिलं जातं मृणालस्य = कमलस्य एकं = मुख्यं वलयं - कङ्कणं यस्मिन् तत् शिथिलितमृणालैकवलयं = सन्तापशुष्कशिथिलविसैकवलयम् एकं वलयमेकवलयं आसमन्ताद् बाधा आबाधा आबाधया = सर्वव्यापकपीडया सह वर्तमानं साबाधम् = सपीडं, व्यथितम् प्रियायाः = शकुन्तलाया इदम् = एतत् पुरोदृश्यमानं वपुः = शरीरं किमपि = लोकोत्तरं चमत्कारि कमनीयं = मनोहरम् दर्शनीयम् (अस्ति) कामं = यद्यपि मनसिजनिदाघप्रसरयोः मनसि जायते इति मनसिजः = मदनश्च निदाघः = ग्रीष्मश्च मनसिजनिदाघौ तयोः प्रसरौ = व्यापकौ तयोः मनसिजनिदाघप्रसरयोः = कामग्रीष्मवेगयोः तापः = दाहः समः = तुल्यः तथापि ग्रीष्मस्य निदाघस्य युवतिषु = तरुणीषु एवं = दृश्यमान प्रकारेण सुभगं = सुन्दरं अपराद्धं = अपराधः न तु ग्रीष्मतापतप्तस्य वपुषः नेदृशी कम-नीयता भवति । स्तनयोः सन्तापातिशयप्रतीत्या कामकृत एवायं परिताप इति भावः ।

**अर्थ भावः—**स्वभावशीतलयोरपि शकुन्तलायाः पयोधरयोः उशीरानुलेपनं निहितं दृश्यते, अलङ्कारान्तरा सहिष्णुरियं मृणालवलयमात्रं परिधत्ते तदपि शुष्कं जातम् । एतामवस्थापन्नापीय नैसंगिकं सौन्दर्यं न परित्यजति । यद्यपि ग्रीष्मर्तुजन्यः कामजन्यश्च सन्तापः समान एव दृश्यते तथापि ग्रीष्मजन्ये परितापे एतादृशसौन्दर्यहानिर्नभवति । तस्मात् कामजन्य एवायं परितापः प्रतीयते ।

अस्मिन् पद्ये अप्रस्तुतप्रशंसा-व्यतिरेक-अनुमान-व्यतिरेक-विभावना-विशेषोक्ति-सन्देह-संकर-संसृष्टि-छेक-वृत्ति-श्रुत्यनुप्रासा अलङ्कारा शिखरिणी च छन्दः ॥ ६ ॥

प्रियम्बदा—(जनान्तिकं = त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्य) अथ शकुन्तलायाः सन्तापस्य शिशिरोपचारादिना परिशान्तिमपश्यन्ती तस्य राजविषयककाममूलकत्वमेव संभावयन्ती प्रियम्वदा अनसूयामाह—अनसूये = सखि ! तस्य राजर्षेः = दुष्यन्तस्य प्रथमदर्शनात् = प्रथममिलनात् आरभ्य = प्रभृति पर्युत्सुकेव = उत्कण्ठितेव शकुन्तला किं नु खलु तस्याः = शकुन्तलायाः तन्निमित्तः तत् = दर्शनं स दुष्यन्तो वा निमित्तं = कारणं यत्र स तन्निमित्तः =

इसकी दशा तो काम के सन्ताप से ही है, ग्रीष्म के सन्ताप से नहीं । क्योंकि युवतियों पर ग्रीष्म का सन्ताप ऐसा रुचिकर नहीं होता, जैसा कि काम का होता है ॥ ६ ॥

**विशेष—**शकुन्तला को देखकर दुष्यन्त सोचते हैं कि युवती स्त्रियों पर ग्रीष्म का प्रभाव उतना रुचिकर नहीं होता जितना कामकृत होता है। अतः शकुन्तला की सुन्दरता कुछ अपूर्व होने से यह कामकृत ही है।

प्रियम्वदा—( अलग से अनसूया के प्रति ) हे अनसूये ! उस राजर्षि दुष्यन्त के पहले पहल देखने के साथ ही यह शकुन्तला इस प्रकार उत्कण्ठित और आतुर हो गई है, अतः दूसरे कारण इसकी यह दशा नहीं हो सकती, किन्तु इस दशा का कारण तो उसी राजर्षि दुष्यन्त का प्रथम दर्शन ही है । अतः यह उन पर आसक्त होकर ही इस प्रकार कामसन्तापजन्य दशा से अस्वस्थता को प्राप्त हो रही है ।