अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 214, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१३८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अनसूया—सहि ममवि ईदिसी आसंका हिअअस्स। होदु पुच्छिस्सं दाव णं (प्रकाशम्) सहि पुच्छिदव्वासि किंवि। बलंव खु दे संदावो [सखि, ममापीदृश्या-शङ्का हृदयस्य। भवतु प्रक्ष्यामि तावदेनाम्। सखि प्रष्टव्यासि किमपि। बलवान् खलु ते संतापः]।
शकुन्तला— (पूर्वाद्धेन शयनादुत्थाय) हला किं वत्तुकामासि [हला किं वक्तु-कामासि]।
अनसूया—हला सउंदले अणब्भंतरा हु अम्हे मदणगदस्स वृत्तंतस्स। किंदु जादिसं इतिहासणिबंधेसु कामअमाणाणं अवस्था सुणीअदि तादिसों दे पेक्खामि। कहेहि किंगिमित्तं दे संदावो। विआरं खु परमत्थदो अजाणिअ अणारंभो पडि-आरस्स [हला शकुन्तले अनभ्यन्तरे खल्वावां मदनगतस्य वृत्तान्तस्य। किन्तु यादृशी-तिहासनिबन्धेषु कामयमानानामवस्था श्रूयते तादृशीं तव पश्यामि। कथय किंनिमित्तं ते ] संतापः। विकार खलु परमार्थतोऽज्ञात्वाऽनारम्भः प्रतीकारस्य]।
राजधिनिमित्तकः, अयं = एषः आवाभ्यामनुभूयमानः आतङ्कः = सन्तापपीडा भवेत् = स्यात्। दुष्यन्तदर्शनकृत एवास्याः सन्तापप्रसर इति भावः।
अनसूया—प्रियम्बदोक्तमनुवदती अनसूया प्राह—सखि ! = आलि ! ममापि हृदयस्य = चेतसः ईदृशी = एवंविधा एव आशङ्का = वितर्कः अस्ति, अहमप्येवं सम्भावयामि (प्रकाशं = स्पष्टम्) सखि != शकुन्तले किमपि = ईषत् प्रष्टव्या = जिज्ञासितव्या असि = वर्तसे–भवतों किमपि प्रष्टुमिच्छामीत्यर्थः। अतिशयेन बली बलवान् = प्रबलतमः ते = तव सन्तापः = तापः पीडा।
शकुन्तला—( पूर्वाद्धेन = शरीरपुरोभागेन शयनात् = आस्तरणात् उत्थाय = देह-मुत्थाप्य) हला = हे सखि ! किं वक्तुकामा असि = भवसि यद् वक्तुमिच्छसि तद् वद।
अनसूया—हला = हे सखि शकुन्तले ! आवां = अहं प्रियम्वदा च खलु = निश्चयेन मदनगतस्य = कामतत्त्वस्य **वृत्तान्तस्य-**वार्ताया अविद्यमानमभ्यन्तरं तत्त्व ययोस्ते अनभ्य-न्तरे = अज्ञातरहस्ये, मनुकन्यकत्वानां कामवृत्तान्तस्यानभिज्ञे स्वः, किन्तु इतिहास-निबन्धेषु = पुराणप्रबन्धेषु कामयमानानां = विरहिणां यादृशी अवस्था = दशा श्रूयते, पुराण-प्रबन्धेषु शिष्यैर्वाचितेषु कुलपतिना तद्व्याख्याने क्रियमाणे च श्रवणमात्रेण सा अवस्था आवाभ्यां ज्ञायते इत्यर्थः। आवयोः ईदृगवस्थाया न स्वयमनुभवो नापि कोऽपि ईदृग्विधः
अनसूया—सखी प्रियम्वदे ! मेरे मन में भी यही आशंका हो रही है कि यह राजा दुष्यन्त पर आसक्त है। अच्छा इससे ही पूछती हूँ (प्रगट में) सखी शकुन्तले ! मैं तुमसे कुछ पूछना चाहती हूँ। क्या तेरे अङ्गों में बड़ी पीड़ा हो रही है ?
शकुन्तला—(शरीर के ऊपरीभाग से विस्तर से उठकर) हे सखी ! क्या कहना चाहती हो।
अनसूया—सखि शकुन्तले ! हमलोग वनवासी होने के कारण काम-कथा से तो सर्वथा अपरिचित ही हैं। तो भी इतिहास-पुराणों में कामी जनों की अवस्था का जैसी वर्णन सुना जाता है वैसी ही तेरी भी अवस्था मालूम होती है। अतः बता यह कामसन्ताप तुझे किस कारण से हो रहा है? क्योंकि वास्तव रूप में रोग के कारण को ठीक-ठीक समझे बिना उसका प्रतिकार नहीं हो सकता है।