अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१३८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—^१संशयच्छेदि वचनम् ।
प्रियंवदा—( जनान्तिकम् ) अणसूये दूरगमन्महा अक्खमा इमं कालहरणस्स । जस्सिं बद्धभावा एसा सो ललामभूतो पोरवाणं । ता जुत्तं से अहिलासा अहिणंदिदुं [ अनसूये, दूरगतमन्मथाक्षमेय कालहरणस्य । यस्मिन् बद्धभावैषा स ललामभूतः पौरवाणाम् । तद्युक्तोऽस्या अभिलाषाभिनन्दितुम् । ]

स्याम् । अन्यथा = नो चेत् अवश्यं = नूनं मे = मम, मह्यम्, तिलोदकं = तिलमिश्रं जलम्, तिलजलाञ्जलिं सिञ्चतं = तर्पयतम् ।

मदमिलाषस्य युवयोरननुमतत्वे मह्यं निवापाञ्जलिजलम् निक्षिपतम्, यतः तदलाभे तद्विरहेऽहमद्य श्वो वा मरिष्याम्येवेति भावः ।

राजा—शकुन्तलोक्तं निशम्य प्रहृष्टो राजा आह—गुरुजनपारवश्ये मां वरिष्यति न वा कमप्यन्यं वा वरिष्यतीत्यादि संशयोच्छेदि = सन्देहनिवर्तकं, शङ्कानिवारकं वचनम् = कथनमेतत् । सत्यमियं मां कृतार्थयिष्यति नो चेद् विरहासहिष्णु तया नूनं मरिष्यतीति भावः ।

प्रियंवदा—( जनान्तिकं = पृथक् ) शकुन्तलायाः प्रतिवचनेन तां दुष्यन्तविषये प्रगाढानुरागामवधार्य सविषादं सहर्षं च प्रियम्वदा प्राह—अनसूये ! इयं = एषा शकुन्तला दूरं गतः = अतिभूमिं प्राप्तः परां काष्ठां प्राप्तः मन्मथः = मदनो यस्याः सा दूरगतमन्मथा कालहरणस्य = कालक्षेपस्य न क्षमते इति अक्षमा = अयोग्या । अतः परमावाभ्यामुपेक्षायां कृतायां प्रियसमागमे कालक्षेपेण दशमदशान्तिकरूढमदनविकारा इयमवश्यं म्रियेत । कामस्य हि दश दशा भवन्ति—नयनप्रीतिः, चित्तासङ्गः, अर्थसङ्कल्पः निद्राच्छेदः, तनुता, विषयिनिवृत्तिः, त्रपानाशः, उन्मादः, मूर्च्छा, मृतिश्च । तथा हि—

नयनप्रीतिः प्रथमं चित्तासङ्गः ततोऽथ सङ्कल्पः ।
निद्राच्छेदस्तनुता विषयिनिवृत्तिस्त्रपानाशः ॥
उन्मादो मूर्च्छा मृतिरित्येताः स्मरदशा दशैव स्युः ।

तत्राद्ययावत् कामस्य सप्तमोमवस्थांमियं नीता । तिस्रोऽवशिष्टाः सन्ति । यदीदानीमपि नेयमावाभ्यामुपचरिता भवेत्तदा अन्याः तिस्रोऽपि अवशिष्टाः कामावस्था अस्या अमङ्गलुरूपा भवेयुरित्याशयः ।

---

राजर्षि मुझे न मिल सकेंगे तो मेरा प्राणान्त हो जायेगा । मरने के बाद उस प्रेतात्मा के, उसके बान्धव लोग उसके नाम से तिल मिश्रित जल अञ्जलि में रखकर देते हैं, उसे तिलाञ्जलि कहते हैं। यहाँ अपनी सखियों से शकुन्तला उसी का सङ्केत करती है ।

राजा—अहो, इसका यह वचन तो मेरे संशय को स्पष्ट ही दूर करने वाला है।

प्रियंवदा—(अलग से) हे अनसूये ! इसकी कामवासना तो बहुत दूर तक पहुँच चुकी है। अतः अब यह प्रिय सङ्गम में होने वाला ज्यादा विलम्ब सहन करने में असमर्थ है। अतः शीघ्र ही इसके प्रिय को इससे मिलाना चाहिए। जिससे इसको प्यार है, वे पुरुवंश के अलंकार स्वरूप हैं। इसलिए इसकी अभिलाषा अभिनन्दनीय है।

विशेष—प्रियम्वदा अनसूया से कहती है कि सखि ! काम की दश-दशाओं में लज्जानाश

---

पाठा०—१. विमर्शच्छेदि ।