भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 221, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 221

तृतीयोऽङ्कः १३१

अनसूया—तह जह भणसि [ तथा यथा भणसि ] ।

प्रियंवदा—( प्रकाशम् ) सहि दिट्ठिआ अणुरूवो दे अहिणिवेसो । साअरं उज्झिअ कहिं वा महाणई ओदरइ । को दाणिं सहआरं अंतरेण अदिमुत्तलदं पल्लविदं सहेदि [ सखि, दिष्ट्यानुरूपस्तेऽभिनिवेशः । सागरमुज्झित्वा कुत्र वा महानद्यवतरति । क इदानीं सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां सहते ] ।

राजा—किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते ।


यस्मिन् दुष्यन्ते इयम् = एषा शकुन्तला वद्धभावाः = दृढीभूतप्रेमा वर्तते । सः=स हि पौरवाणाम् = पुरुवंशोद्भूवानां ललामभूतः = अलङ्कारभूतः, तद् = अस्मात् कारणात् अस्या सख्याः शकुन्तलायाः अभिलाषः = लालसा अभिनन्दितुं = समर्धयितुं युक्तम् = उचितम् ।

**अनसूया—**प्रियम्बदोक्तमनुमोदमाना अनसूया ब्रूते—**यथा भणसि—**यादृशं त्वं कथयसि तथा = तथैवास्ति ।

प्रियम्बदा—( प्रकाशं = स्पष्टम् ) इत्थं मिथो निश्चित्य शकुन्तलामाश्वासयितुकामा प्रियम्बदा वदति—सखि ! = आलि शकुन्तले ! दृष्ट्या = दैवेन अनुरूपः = योग्यः ते = तव अभिनिवेशः = स्नेहबन्धः, निश्चयः, युवयोः परस्परानुरूपत्वात्तव तस्मिन् अनुरागो योग्य एवेति भावः । सागरं = सगरेण राज्ञा निर्मितं समुद्रम् उज्झित्वा = विहाय महानदी = विशाला सरित् गङ्गा, यमुना, वा कुत्र = कस्मिन् स्थाने अवतरति = याति । गङ्गायमुनासदृशी पुण्यनदी सागरं त्यक्त्वा नान्येन मिलतीति भावः । कः इदानीं = वाक्यालङ्कारे सहकारम् = आम्रवृक्षं, रसालपादपम् अन्तरेण = विना पल्लवितां = उद्भिन्नाभिनवदलाम् किसलयवतीं अतिमुक्तलतां = माधवीलतां वासन्तीवल्लरी वा सहते = रञ्जयति' स्वीकुरुते वा सहकार एव तादृशीं लतां सोढुं समर्थो नान्यः, वासन्तीलतासमानायाः शकुन्तलाया जातरागायाः सहकार इव राजनि दुष्यन्तेऽनुराग इति भावः । महानद्याः सागरगमनमिव, सहकारस्य पल्लविता वासन्ती वल्लरीसहनमिव च तव दुष्यन्ताभिलषितत्वमनुरूपमेवेति भावः ।

**राजा—**सख्योर्वाक्चातुरीमनुवदन् प्रशंसामुखेन राजा दुष्यन्त आह—अत्र विषये


चतुर्थ अवस्था है । कुमारी होते हुए भी ताप का कारण पुरुष वासना बताना लज्जा का नाश है । इसके बाद उन्माद, मूर्च्छा और मरण अवशेष रह गया है । विलम्ब होने पर इसकी दशा और दयनीय हो जायेगी, इसकी अवस्था असाध्य हो जायेगी तो मौत तक पहुँच जा सकती है । इसलिए हम लोगों को वह उपाय करना चाहिए जिससे वे राजर्षि इससे मिल जाँय ।

**अनसूया—**जैसा कह रही हो, वैसी ही बात है ।

प्रियम्बदा—( प्रकाश में ) सखि शकुन्तले ! सौभाग्य से तुम्हारा निश्चय अनुरूप = तुम्हारे लायक है । समुद्र को छोड़कर बड़ी नदी भला, कहाँ उतर सकती है ? आम्र वृक्ष के बिना कौन माधवीलता को पल्लवित देख सकता है ।

**राजा—**इसमें क्या आश्चर्य है यदि विशाखाएँ=दो तारे चन्द्रमा की रेखा का अनुसरण करें ।

**विशेष—**ज्योतिषशास्त्र के अनुसार विशाखा सोलहवाँ नक्षत्र है जिसकी अधिष्ठात्री देवता दो है, तद्गत द्वित्व को मानकर यहाँ विशाखा को दो कहा गया है । तारे=नक्षत्र चन्द्रमा का अनुसरण करते हैं और दोनों सखियाँ शकुन्तला का । शकुन्तला स्त्री है और चन्द्रमा पुंलिङ्ग, अतः असंगति दूर करने के लिए चन्द्र की जगह चन्द्रलेखा का अनुसरण कहा गया है ।