अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 235, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः १५३
उभे—पुहुवीए जो सरणं सो तुम्ह समीवे वहइ [ पृथिव्या यः शरणं स तव समीपे वर्तते ] ( इति निष्क्रान्ते )
शकुन्तला—कहं गदाओ एव्व [ कथं गते एव ]
राजा—अलमावेगेन । नन्वयमाराधयिता जनस्तव समीपे वर्तते ।
किं शीतलैः¹ क्लमविनोदिभिरार्द्रवातान्
संचारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः ।
अङ्के निधाय करभोरु यथासुखं ते
संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ॥ १८ ॥
सवैक्लव्यमाह हला = अयि सखि ! अशरणास्मि = असहायास्मि । अतः युवयोः = भवत्योः अन्यतरा = एकतरा मत्समीपे तिष्ठतु आगच्छतु = आव्रजतु । एषा मत्समीपे तिष्ठतु, अन्या स्वकार्यार्थं गच्छतु इति भावः ।
उभे— द्वे अपि सख्यौ प्रियम्वदा अनसूया च कथयतः पृथिव्याः = वसुन्धरायाः शरणम् = आश्रयः स तव = भवत्याः समीपे = निकटे वर्तते = तिष्ठति ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्ते = निर्गते ) ।
शकुन्तला—कथं मदवाक्यमनादृत्य एव = किं याते एवोभे सख्यौ ।
राजा— कन्याविश्रम्भणे चतुरो नायको राजा दुष्यन्तः मयलज्जादितरलां शकुन्तलां प्रियभाषणादिना अनुकूलयितुमारभते—आवेगेन = सखीजनासान्निध्यमूलके न संभ्रमेण अलं = व्यर्थम् । तत्र हेतुमाह—ननु मो अयं = मद्रूपो एष जनो दुष्यन्तः आराधयिता = भक्तः सेवकः तव = भवत्याः समीपे = निकटे = वर्तते = आराधनाऽवसरं प्रतिपालयन् तिष्ठति । एतस्यामवस्थायां तदाराधनेऽहमेवास्मि मुख्योऽधिकारी तत्र कीदृशी तव सेवां करोमीत्याह—किमिति ।
अन्वयः— हे करभोरु ! किं क्लमविनोदिभिः शीतलैः नलिनीदलतालवृन्तैः आर्द्र-वातान् संचारयामि उत पद्मताम्रौ ते चरणौ अङ्के निधाय यथासुखं संवाहयामि ।
मृगशावकमातृसंमेलनव्याजेन शकुन्तलादुष्यन्तयोः परस्परालापावसरप्रदानाय निर्गतयोः सख्योः साध्वससलज्जयाधोमुखीं शकुन्तलामवलोक्य राजा दुष्यन्तो मधुरालापैः तां प्रसादयितुमुपक्रमते—किमिति । करभौ इव ऊरू यस्या सा करभोरुः तत्सम्बुद्धौ हे
सखियाँ— पृथ्वी का जो आश्रय है, वह तो तुम्हारे पास ही है ( दोनों निकल जाती हैं ) ।
शकुन्तला— क्या दोनों ही चली गईं ?
राजा— घबड़ाओ मत । मैं तो तुम्हारी आराधना करने वाला सेवक तुम्हारे पास बैठा हूँ। कहो तुम्हारी क्या सेवा करूँ ?
हे सुन्दरि ! हे करभ के समान जाँघोंवाली ! क्या सन्ताप को दूर करनेवाले तथा शीतल जल के कणों से भींगे रहने से जिसकी हवा ठण्डी हो रही है ऐसे कमलिनी के पत्तों से निर्मित इस पंखे को हिलाकर तुम्हें हवा करूँ या कमल के समान लाल-लाल कोमल तुम्हारे दोनों पैरों को अपनी गोद में रखकर सुखद रूप से धीरे-धीरे दबाऊँ ॥ १८ ॥
विशेष— 'करस्य करभो बहिः' के अनुसार करभ शब्द का अर्थ कलाई से लेकर हाथ की कनिष्ठ अङ्गगुली तक बाहरी भाग है। इसकी मेरी पतली गोलाई और कोमलता जाँघे से मिलती-
१. पाठा०—शीकरैः ।