अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१५४	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**शकुन्तला—**ण माणणीएसु अत्ताणं अवराहइस्सं [ न माननीयेष्वात्मानमपराध- यिष्ये ] । ( इत्युत्थाय गन्तुमिच्छति )
**राजा—**सुन्दरि अनिर्वाणो¹ दिवसः । इयं च ते शरीरावस्था ।

उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनीदलकल्पितस्तनावरणम् ।
कथमातपे गमिष्यसि परिबाधापेलवैरङ्गैः² ॥ १९ ॥

करभोरु = 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरवचनानुसारं करभसदृशोरु । किं क्लमं = क्लान्तिं विशेषेण नुदन्ति अपनयन्ति तच्छीलानि तैः क्लमविनोदिभिः = सन्तापहारिभिः, शीतलैः = शिशिरैः शीकरैः = जलकणैर्वा नलिनं = पत्रं विद्यते यासां ता नलिन्यः नलिनीनां = कमलिनीनां दलानि = पत्राणि एव तालवृन्तानि = व्यजनानि तैः नलिनीदलतालवृन्तैः = पद्मिनीपत्रविरचितव्यजनैः, **आर्द्रवातान्-**आर्द्रो वातः येषां ते तान् आर्द्रवातान् = क्लिन्नपवनान्, शीतलतरवातान् सञ्चारयामि = सम्यक् = संकीर्णं चारयामि । उत = अथवा पद्मवत् = कमलवत् ताम्रौ = अरुणौ पद्मतानौ = कमलोदररक्तौ ते = तव चरणौ = पादौ अङ्के = क्रोडे, उत्सङ्गे निधाय = स्थापयित्वा यथासुखं = मन्दं मन्दं संवाहयामि = मर्दयामि-संमर्दनेन खेदमपनयामीत्यर्थः ।

**अयं भावः—**प्रिये ! अलं सखीजनासान्निध्येन अहमेव तत्स्थानीय-आज्ञाकारी सेवावसरं प्रतीक्षमाणः तव समीपे तिष्ठामि । कथय, कीदृशीं सेवां करोमि ? किम् क्लमनिवारकैः शीतलैः नलिनीदलवृन्तैः सर्वाङ्गे सम्यक् संचारयामि यद्वा कमलसदृश- स्ताम्रौ तव चरणौ क्रोडे कृत्वा सखीजनवत् यथासुखं शनैः-शनैः संवाहयामि । यथा त्वमनुमन्यसे तथैव कर्तुमुद्यतोऽस्मि । अत्र परिणाम-काव्यलिङ्ग-परिकर-वृत्यनुप्रासा अलङ्कारा वसन्ततिलका च छन्दः ॥ १८ ॥

**शकुन्तला—**राज्ञो वचनं निशम्य तदभिप्रायपरिज्ञानात् सलज्जा शकुन्तला तद्वचन-निषेधमुखेनाह-**माननीयेषु-**चक्रवर्तितया सर्वजनमाननीयेषु जनेषु = भवद्विधेषु आत्मानं = स्वं **न अपराध्यिष्ये-**पादसंवाहनादिकर्मानुज्ञानेन कृतपापाचरणं अपराधिनां नहि विधा-स्यामि । ( इति = एवम् उक्त्वा उत्थाय गन्तुं = यातुम् इच्छति वाञ्छति ) ।

**राजा—**अथ चतुरो नायकः तस्या गमनस्य, तदवस्थाप्रतिकूलत्वं प्रतिपादयन् तां निवत्र्तयितुमुपक्रमते—सुन्दरि ! = हे मञ्जुले ! न निर्वाणं = समाप्तिः यस्य स अनिर्वाणः अशान्ततापः, अपरिनतः दिवसः = दिनम् । इयं = एषा, एतादृशसन्तापयातिशयशालितया शोच्या च ते = तव शरीरावस्था = शरोरस्थितिः ?

**अन्वयः—**नलिनीदलकम्पितस्तनावरणं कुसुमशयनम् उत्सृज्य शरीरबाधापेलवैः अङ्गैः आतपे कथं गमिष्यसि ।

जुलती है । करभ का दूसरा अर्थ हाथी का बच्चा या सूँढ़ भी है, जो चढ़ाव उतार का है। इसलिए स्त्रियों के जाँघ के निमित्त इसकी तथा कदली स्तम्भ की उपमा दी जाती है ।

**शकुन्तला—**मैं माननीय जनों से अपनी सेवा कार्य करा कर अपने को अपराधी नहीं बनाऊँगा । ( ऐसा कहकर धीरे-धीरे उठकर जाना चाहती है )

**राजा—**हे सुन्दरी ! अभी तो दिन भी नहीं छिपा है । अतः धूप बड़ी कड़ी पड़ रही है और तुम्हारे शरीर की यह हीन दशा है । इस समय तो तुम्हारा बाहर जाना ठीक नहीं, क्योंकि—

---

१. पाठा०—अपरिनिर्वाणो ।
२. कोमलैरङ्गैः ।