अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयोऽङ्कः १५५

( इति बलादेनां निवर्तयति )
शकुन्तला—पोरव रक्ख अविणअं । मअनसंतत्ता वि ण हु अत्तणो पहवामि [ पौरव रक्षाविनयम् । मदनसंतप्तापि न खल्वात्मनः प्रभवामि ] ।
राजा—भीरु अलं गुरुजनभयेन । दृष्ट्वा ते विदितधर्मा तत्रभवान्न तत्र दोषं ग्रहीष्यति कुलपतिः । अपि च ।

देशकालानावस्थाभिः शकुन्तलागमनस्यानुचितत्वं प्रतिपादयन् राजा दुष्यन्तः कथयति—उत्सृज्यते । नलिनीदलाभ्यां = कमलिनीपत्राभ्यां कल्पितं = रचितं स्तनयोः = कुचयोः आवरणं = आच्छादनं वल्कलं स्थानीयम् यस्मिन् तत् नलिनीदलकल्पितस्तनावरणम् कमलिनीपत्रावृतस्तनाभागम् कुसुमशयनं सन्तापहरेषु सखीभ्यां विरचितां पुष्पशय्याम् उत्सृज्य = परित्यज्य परिबाधया सर्वाङ्गीणसन्तापेन पेलवैः = दुर्बलैः परिबाधापेलवैः विरहबाधाकर्शितैः, कृशतरैः अङ्गैः अवयवैः उपलक्षिता आतपे = घर्मे कथं = केन प्रकारेण गमिष्यामि गन्तुं प्रमविष्यसि । स्वस्थोऽपि जनः वस्त्रावरणादीनि विहाय आतपे गन्तुं न प्रभवति, त्वं तु स्वभावतः सुकुमाराङ्गी, तत्रापि पीडायुक्ता ईदृगवस्था त्वं कुसुमशयनं पुष्पशय्यां हित्वा सुतरां गन्तुमशक्ता । एवंचेद्गवस्थायास्तव गमनोपक्रमः अविमृश्य कारितातिरिक्तं न किमप्यस्ति । तस्माद्विरम्यतामस्मात् व्यापारादिति भावः ।

अयमभिप्रायः—प्रिये ! त्वमसि निसर्गादेव आतपा सहिष्णुः स्थितिश्च त्वदीया न गमनोचिता सन्तापहारिणी सखीभ्यां विरचितां पुष्पशय्यां परिहाय दुर्बलैरङ्गात्त्वं कथमातपे गमिष्यसि ? अतो गमनव्यापाराद् विरंम । इत्युक्त्वा तां वलान्निवर्त्तयितुमपक्रमऽ। अत्र काव्यलिङ्ग-परिकरानुप्रास-संसृष्टि-संकरालङ्काराः आर्या छन्दश्च ॥ १९ ॥
( इति = एवमुक्त्वा बलात् = शक्त्या एनां = इमां शकुन्तलां निवर्तयति-प्रत्यावतंयति, गन्तुं न ददाति । अनिच्छतीमपि तां बलादवरुणद्धि अनेन राज्ञो वचनमुल्लङ्घ्य लज्जया गन्तुमुद्यता, राज्ञा च बलात् परावर्त्तति सूच्यते । )

शकुन्तला—लज्जाकुला शकुन्तला राज्ञो बलात्कारपरिग्रहं निषेधति—पौरव !=पुरुवंशोद्भव महापुरुष ! आत्मनः = स्वस्य अविनयम् = रक्ष, दूरीकुरु उद्दण्डतां जहीहि । मदनेन संतप्ता मदनसन्तप्ता=कामपीडिता अपि आत्मनः स्वस्य न खलु निश्चयेन प्रभवामि=प्रभुरस्मि । गुरुजनाधीनाहं न वपुस्ते दातुं प्रभवामि । स्वेच्छायां सत्यामपि गुरुजनपराधीनत्वादसमर्थाऽस्मीत्याशयः । पितृपारतन्त्र्यं हि कन्यकानां धर्मः । तथा चोक्तं महाभारते—

'यस्य मां दास्यति पिता स मे भर्ता भवेदिति ।
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रो रक्षति वार्धक्ये न स्त्रीः स्वातन्त्र्यमर्हति ॥'

राजा—भूयोऽपि राजा तामनुकूलयन्नाह—भीरु ! = हे मयशीले ! अलं = कृतम्,

---

इस पुष्प शय्या को छोड़कर सन्ताप से पीडित अपने कोमल कलेवर को लेकर कमलिनी पत्तों से स्तनों को ढके हुए भला बताओ तो इस धूप में बाहर कैसे जाओगी ।। १९ ।।

( राजा शकुन्तला को जबरदस्ती पकड़ कर रोकता है )
शकुन्तला—पुरुवंश में उत्पन्न राजन् ! अपने अविनय = अशिष्टता को रोको। कामदेव से अत्यन्त सन्तप्त होकर भी मैं निश्चय ही अपने अधीन नहीं हूँ । पराधीन हूँ । अतः मुझे छोड़ दो ।
राजा—अरी, डरपोक ! गुरुजन = बड़ों का कुछ भी डर मत करो, क्योंकि तुम्हारे धर्म पिता