अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१५६	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो राजर्षिकन्यकाः ।
श्रूयन्ते परिणीतास्ताः पितृभिश्चाभिनन्दिताः ॥ २० ॥

गुरुजनस्य = पितुः कण्वस्य भयेन = भीत्या गुरुजनभयेन = आवयोः संगमस्याधर्मबुद्ध्या गुरोः प्रतिकूलबुद्ध्या वा तस्माद्भयं मा कृथाः, विदितधर्मा = विदितो धर्मो यस्य येन वा स विदितधर्मरहस्यः तत्रभवान् = पूज्यः कुलपतिः = सर्वाश्रमगुरुः महर्षिकण्वः दृष्ट्वा = दिव्यचक्षुषा आवयोः परिणयं विज्ञाय ते = तव तत्र = विवाहे दोषं = त्रुटिं न ग्रहीष्यति = न ज्ञास्यति, अपि च यथा उक्तम् शिष्टाचाररेणापि अधर्म्यत्वशङ्कां परिहरन्नाह—गान्धर्वेणेति ।

अन्वयः— बह्व्यो राजर्षिकन्यका गान्धर्वेण विवाहेन परिणीताः ताः पितृभिश्च अभिनन्दिताः श्रूयन्ते ।

शिष्टाचारप्रदर्शनपूर्वकमभिधत्ते—गान्धर्वेणेति । बह्व्यः = बहुसंख्याकाः अनेका। राजर्षीणां = क्षत्रियश्रेष्ठानां कन्यकाः = कुमार्यः 'मुनिकुमारिका ऋषिकुमार्यः' इत्यपि क्वचन पाठः । गान्धर्वेण = परस्परानुमोदनकृतेन विवाहेन = परिणयेन परिणीताः = विवाहिताः कृतोद्वाहाः सन्ति ताः गान्धर्वविधिना कृतोद्वाहाः कन्यकाः पितृभिः = गुरुजनैः अभिनन्दिताः = अनुमोदिताश्च श्रूयन्ते पुराणेतिहासादी कथारूपेण आकर्ण्यन्ते । क्षत्रियस्य च गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते । इत्युक्तत्वात् पितृकृतमनुमोदनं संगच्छते । तथा च त्वयापीत्थं क्रियमाणे तव पिता महर्षिकण्वोऽपि त्वामभिनन्दिष्यत्येव । अतो भयं विहाय मया सह यथेच्छं विहर, सफलय च स्मरपीडितं मामात्मानं चेति भावः ।

अयं भावः— प्रिये ! अलमाशङ्कया वयं क्षत्रियाः स्मः अस्माकं गान्धर्वविवाहः स्मृतिषु श्रेष्ठः स आम्नातः पूर्वमनेका मुनिकुमारिका राजन्यकन्यकाश्च स्वेच्छया स्वानुरूपैर्वरैः सह गान्धर्वेण विवाहविधिना विवाहिताः अनन्तरं ज्ञातवृत्तान्तैस्तद्गुरुः मातृ-पितृ-भ्रातृभिः तस्य धर्म्यत्वादनुभदेनं कृतमिति पुराणे इतिहासे च तत्कथानकमुपनिबद्धमस्ति । तथैवावयोरपि समर्थनं भविष्यति । अत्राप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारोऽनुष्टुप् छन्दश्च ॥२०॥

---

महर्षि कण्व तो गान्धर्व विधि से विवाह के रहस्य को जानने वाले धर्मवेत्ता हैं । अतः वे हमारे तुम्हारे इस स्वेच्छाकृत गान्धर्व विवाह को न तो बुरा समझेंगे न अप्रसन्न ही होंगे क्योंकि इससे पूर्व भी

बहुत सी मुनियों या राजाओं की कन्यायें गान्धर्व विवाह विधि से विवाहित हो चुकी हैं, और उनके बान्धवों ने उन विवाह सम्बन्ध का अनुमोदन भी किया है ॥ २० ॥

विशेष— स्मृतियों में विवाह आठ प्रकार के माने गये हैं—ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गान्धर्व राक्षस और पैशाच विवाह—

“ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षो प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः ।
गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥” मनुस्मृति ३।२१

जिनमें एक गान्धर्व विवाह भी है । परस्पर प्रेमवश मन्त्रोच्चारण के बिना भी सकाम पुरुष और सकाम कन्या का जो एकान्त में स्वेच्छा से पारस्परिक मिलन होता है उसे गान्धर्व विवाह कहते हैं ।

'सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः । करस्पर्शंस्तु गान्धर्वो विवाहः शुभलक्षणः ॥'

मनुजी ने भी कन्या तथा वर के आपसी अनुराग से परस्पर सहयोग को गान्धर्व विवाह कहा है—दोनों के परस्पर अभिलाषा से उत्पन्न होने के कारण यह कामज कहा गया है—

इच्छायाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स तु विज्ञेयः मैथुन्यः कामसम्भवः ॥३।३२