अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयोऽङ्कः १५७

शकुन्तला—मुच दाव मं। भूओ वि सहीजणं अणुमाणइस्सं [ मुञ्च तावन्माम् । भूयोऽपि सखीजनमनुमानयिष्ये ] ।
राजा—भवतु मोक्ष्यामि ।
शकुन्तला—कदा [ कदा ]

राजा—अपरिक्षतकोमलस्य यावत् कुसुमस्येव नवस्य षट्पदेन ।
अधरस्य पिपासता मया ते सदयं सुन्दरि गृह्यते रसोऽस्य ॥ २१ ॥

---

शकुन्तला—इत्थं राज्ञा दुष्यन्तेन तत् समागमस्य निर्दोषत्वे साधितेऽपि लज्जापर-वशा शकुन्तला पुनरपि गन्तुमुपक्रममाणा प्राह– मुञ्च = त्यज तावत् = इदानीं मां=इमं जनम्, सखीजनमपि अनुमानयिष्ये = अनुमतिं कारयिष्ये । तातकण्वस्तु साम्प्रतं दूरदेशं गतवानस्तीति सन्निहिते सख्यौ अवश्यमेव प्रक्ष्यामि । अतः तत्समीपे गत्वा तदनुमतिं लप्स्ये इति भावः ।

राजा—तां प्रीणयितुकामो राजा अनुमन्यते—भवतु = अस्तु मोक्ष्यामि = त्यक्ष्यामि ।
शकुन्तला—शकुन्तला भविष्यदर्थं पृच्छति—कदा = कस्मिन् समये मोक्ष्यसि ।
राजा—मोक्षकालावधिमाह—अपरिक्षतेति ।

अन्वयः—हे सुन्दरि ! यावत् षट्पदेन कुसुमस्य इव पिपासता मया अपरिक्षत-कोमलस्य नवस्य अस्य ते अधरस्य रसः सदयं गृह्यते ।

कदा मोक्ष्यसीति शकुन्तलया पृष्टो राजा दुष्यन्तः समाधत्ते—अपरिक्षतेति । हे सुन्दरि = हे मनोहारिणि ! यावद् = यावत्कालपर्यन्तं षट्पदेन = भ्रमरेण कुसुमस्य=सुमनस्य इव = यथा मधुकरेण पुष्पस्य रसो गृह्यते तथा पिपासता = पातुमिच्छता अधरपानाथं-माकुलेन मया = अनेन जनेन न विद्यते परिक्षतं यस्य स अपरिक्षतः स चासौ कोमलश्चेति अपरिक्षतकोमलः तस्य अपरिक्षतकोमलस्य = अनवाप्तदन्तक्षतस्य, भ्रमराद्यनुपहतस्य अत एव कोमलस्य = कुमारस्य स्पर्शवतः अस्य = पुरोदृश्यमानस्य सुधासहोदरस्य ते = तव अधरस्य = अधरोष्ठस्य रसः = माधुर्यरसः, स्वादः, मकरन्दो वा दयया करुणया सह वर्तमानं यथा स्यात्तथा सदयं = सकृपं, कृपामृदु यथा स्यात्तथा गृह्यते = आस्वाद्यते ।

भ्रमरेण पुष्परसमिव यावदहं तवाधररसपानं न करिष्ये, तावन्न मोक्ष्यामि तदनन्तरं तृष्णं रसे गृहीते सति त्वां मोक्ष्यामीति फलितम् ।

---

इतिहास एवं पुराणों में क्षत्रियों के लिए गान्धर्व विवाह कथा के रूप में श्रेष्ठ कहा गया है और क्षत्रियों के धर्म्य विवाह में इनका निर्देश है—

'क्षत्रियस्य तु गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते । गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ ॥' ३।२६

शकुन्तला राजर्षि विश्वामित्र की पुत्री है। अतः उसके लिए गान्धर्व विवाह विशेष रूप से विहित ही है—

शकुन्तला—जरा मुझे छोड़िए, पुनः सखियों से अनुमति ले लूँ।
राजा—ठीक है, छोड़ दूँगा।
शकुन्तला—कब ! छोड़िएगा ?
राजा—जिस प्रकार भ्रमर फूल का रस ग्रहण करता है, उसी प्रकार हे सुन्दरि ! जबतक मैं तुम्हारे अक्षत कोमल अधर का रस-पान सँभाल कर न कर लूँगा अर्थात् तुम्हारे अधर का जब तक धीरे-धीरे रसास्वाद न कर लूँगा तब तक नहीं छोड़ूँगा ॥ २१ ॥