अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 240, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१५८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( इति मुखमस्याः समुन्नमयितुमिच्छति । शकुन्तला परिहरति नाट्येन )
( नेपथ्ये ) चक्कबाकबधुए आमंतेहि सहअरं । उट्ठिआ रअणी [ चक्रवाकबधूः आमन्त्रयस्व सहचरम् । उपस्थिता रजनी ] ।
शकुन्तला—( ससंभ्रमम् ) पोरव असंसअं मम शरीरवुत्तंतोवलंभस्स अज्जा गोदमो इदो एव्व आअच्छदि । जाव विडवंतरिदो होहि । [ पौरव ! असंशयं मम शरीरवृत्तान्तोपलम्भायार्या गौतमीत एवागच्छति । यावद्विटपान्तरितो भव ] ।
अयं भावः—सुमुखि ! सद्यः प्रफुल्लितस्य समीपमुपगतो भ्रमरो यथा तत्कुसुममनास्वाद्य तत्पुष्पं न जहाति तथैव त्वदधरपानं कर्तुकामोऽहमपि अनवासदन्तक्षतस्य ते सुकोमलस्य तवाधरस्य रसपानं यावत् सदयं न करोमि तावत्त्वां न त्यक्ष्यामि । मया च सानन्दं सस्पृहं च गृहीते रसे त्वं यथासुखं यास्यसि तदा न मेऽवरोध्ने भविष्यति । अत्रोपमा—काव्यलिङ्ग—परिकराश्चालङ्कारा मालभारिणी वृत्तञ्च ॥ २१ ॥
( इति = एवमुक्त्वा मुखम् = आननम् अस्याः = शकुन्तलाया समुन्नमयितुं = उत्थाययितुम् इच्छति = वाञ्छति प्रयतते शकुन्तला च नाट्येन = अभिनयेन परिहरति = निवारयति । चुम्बनादीनामभिनयस्य भारतीये नाटके निषिद्धत्वं सर्वप्रसिद्धम् )
अथ गौतमी प्रवेशं वर्णयितुमारभते—नेपथ्य इति । ( नेपथ्ये ) हे चक्रवाकवधूः = चक्राङ्गपत्नि ! चक्रवाकि ! सहचरं = सपतिम् आमन्त्रयस्व = आपृच्छस्व, रजनी = रात्रिः उपस्थिता = सन्निहिता, आयाति, वियोगसमयस्ते समुपस्थितः । रात्रि हि चक्रवाकमिथुनस्य वियोगकारिणी राजन्यपगते चक्रवाकयोरिव गौतमीगमने पुनरपि युवयोः समागमो भविष्यति । अतोऽत्यन्तं विषादो मा विधेयः इति द्योत्यते । सम्भोगलतामण्डपदिशा गौतम्याः प्रवेशमालोक्य शकुन्तलाबोधनाय प्रकृतमर्थं संगोप्य सख्योः प्रियम्वदाऽनसूययोर्वचनमिदम् । अमुनाऽप्राकृतेन च हे शकुन्तले ! स्वप्रियं दुष्यन्तम् आपृच्छस्व = गोपाय उपस्थिता तत्र भवती गौतमी ।
शकुन्तला—( ससंभ्रमं = संभ्रमेण = आवेगेन सह वर्तते इति ससंभ्रमम् ) पौरवः = पुरुवंशज ! असंशयम् = असन्दिग्धम् मम = शकुन्तलायाः शरीरवृत्तान्तोपालम्भाय शरीरस्य =
( यह कहकर शकुन्तला के मुख-कमल को उठाना चाहता है और शकुन्तला नखरे का अभिनय कर रोकती है । )
( नेपथ्य = सज्जागृह या आकाश में ) हे चकवी ! साथी को विदा करो, रात आ गई ।
विशेष—यह लोक प्रसिद्ध है कि चकवा-चकवी दोनों दिन-भर तो साथ ही रहते हैं, किन्तु रात होते ही वे दोनों अलग-अलग हो जाते हैं । इस प्रकार रात-भर उनका विरह रहता है, पुनः सुबह होने पर वे दोनों मिल जाते हैं । प्रसंग से यह बात स्पष्ट है कि गौतमी को आती हुई देखकर प्रियम्वदा और अनसूया ने शकुन्तला को सावधान करने के निमित्त चक्रवाक-वधू का ब्याज किया है । यहाँ चक्रवाक वधू, शकुन्तला है, उसका सहचर चक्रवाक राजा दुष्यन्त है और विरहप्रद रात्रि वियोग करने वाली गौतमी है । इससे यह भी मालूम पड़ता है कि दोनों सखियाँ मृगशावक को उसकी माँ से मिलाने के लिए बाहर निकल कर शकुन्तला-दुष्यन्त के मिलन का अवसर देने निमित्त लताकुञ्ज से बाहर आकर उनकी प्रतीक्षा कर रही थीं ।
शकुन्तला—( घबड़ा कर ) हे पौरव सन्देह नहीं कि मेरे शरीर का समाचार