भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 241, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 241

तृतीयोऽङ्कः १५९

राजा—तथा ( इत्यात्मानमावृत्य तिष्ठति )
( ततः प्रविशति पात्रहस्ता गौतमी सख्यौ च )
सख्यौ—इदो इदो अज्जा गोदमी [ इत इत आर्या गौतमी ]।
गौतमी—( शकुन्तलामुपेत्य ) जादे अवि लहुसंदावाइ दे अंगाई [ एहि उटजमेव लघुसंतापानि तेऽङ्गानि ? ]।
शकुन्तला— अत्थि मे विसेसो [ अस्ति मे विशेषः ]।
गौतमी—इमिणा दब्भोदएण णिराबाधं एव्व दे शरीरं भविस्सदि ( शिरसि शकुन्तलामभ्युक्ष्य ) वच्छे परिणदो दिअहो। एहि उडजं एव्व गच्छम्ह। [ अनेन दर्भोदकेन निराबाधमेव ते शरीरं भविष्यति। वत्से परिणतो दिवसः। एहि उटजमेव गच्छामः ] ( इति प्रस्थितः )।


देहस्य यद्वृत्तान्तं = उदन्तं तस्य उपालम्भाय = ज्ञानाय शरीरावस्थापरिज्ञानाय आर्या = महोदया गौतमी = कनीयसी तातधर्मभगिनी इतः = इह एव आगच्छति = आयाति यावत् विटपान्तरितः = भवृशाखाप्रच्छन्नः शाखानलीनदेहः तिष्ठेत्यर्थः।
राजा—तथा = एवं करोमि (इति उक्त्वा आत्मानं = स्वं, आवृत्य = आच्छाद्य तिष्ठति ।)
( ततः = तदनन्तरं प्रविशति = दृश्यते रङ्गमूमौ पात्रहस्तो पात्रं = भाजनं हस्ते = करे यस्याः सा पात्रहस्ता शान्त्युदककुम्भकरा गौतमी = कण्वस्य कनीयसी धर्मभगिनी सख्यौ = प्रियम्वदानसूये च )
सख्यौ—आल्यौ कथयतः इतः = अनेन मार्गेण, आर्या = इतः अनेन मार्गेण मान्या गौतमी = गौतमगोत्रोत्पन्ना।
गौतमी—( शकुन्तलामुपेत्य = समीपे गत्वा ) जाते पुत्र ! अपि लघुः = अल्पः, सन्तापः = पीडा येषां तानि लघुसन्तापानि ते = तव अङ्गानि = अवयवाः ? तवाङ्गानां सन्तापस्य लाघवमस्ति किम्।
शकुन्तला—अस्ति = विद्यते मे = मम विशेषः = परिवर्तनम्।
गौतमी—अनेन = एतेन दर्भोंदकेन = कूर्चादिनिबद्धदर्भसहितेनोदकेन निराबाधं = अपगतनिशेषपीडं ते = तव शरीरं = देहं भविष्यति। ( शिरसि = शकुन्तलाम् अभ्युक्ष्य


लेने के लिय आदरणीया गौतमी इधर आ रही है। जरा आप वृक्षों की इन शाखाओं के पीछे छिप जाइए।

विशेष—भारतीय परम्परा के अनुसार नाटकों में रंगमंच पर अश्लील चुम्बन आदि दिखाने का निषेध है। वह केवल सूच्य है दर्शनीय नहीं। इसलिए कविवर कालिदास ने शकुन्तला के चुम्बन के लिए उद्यत राजा दुष्यन्त को आर्या गौतमी की उपस्थिति से विरत कर दिया।

राजा—अच्छा ( एकान्त में जाकर छिप जाता है )।
( इसके बाद हाथ में पात्र लिये गौतमी और दोनों सखियाँ प्रवेश करती हैं )
सखियाँ—इधर से, आर्या गौतमी।
गौतमी—( शकुन्तला के पास जाकर ) बेटी, तेरे अङ्गों में पीड़ा कम तो हुई है न ?
शकुन्तला—मुझे कुछ फर्क अवश्य मालूम पड़ती है।
गौतमी—इस कुश द्वारा छिड़के जल से तुम्हारी देह पीड़ा से रहित हो जायेगी ( शकुन्तला के शिर पर जल छिड़क कर ) बेटी, दिन ढल गया, आओ, अब पर्णशाला में चलें ( सब रवाना हो जाती हैं )।