चतुर्थोऽङ्कः

( ततः प्रविशतः कुसुमावचयं नाटयन्त्यौ सख्यौ )

अनसूया—पिअंवदे जहवि गंधव्वेण विहिणा णिव्वुत्तकल्लाणा सउंदला अणुरूव-भत्तुगामिणी संवृत्तत्ति निव्वुदं मे हिअअं तह वि एत्तिअ चिंतणिज्जं [ प्रियंवदे यद्यपि गान्धर्वेण विधिना निर्वृत्तकल्याणा शकुन्तलानुरूपभर्तृगामिनी संवृत्तेति निर्वृतं मे हृदयम् तथाप्येतावच्चिन्तनीयम् ]

---

क्षणादेव सर्वं सुस्थं स्यादिति द्योत्यते । एतेन राज्ञो दुष्यन्तस्य युद्धवीरत्वं दयावीरत्वं च व्यज्यते । ( इति = एवमुक्त्वा, निष्क्रान्तः = निर्गतः ) 'अन्तर्निष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्कः परिकीर्तितः ।' इत्युक्तेरङ्कान्ते पत्रनिर्गमस्यावश्यकत्वादिति शिवम् ।

( इति = समाप्तः तृतीयः तार्तीयिकः अङ्कः = प्रकरणम् )

इति कविवरकालिदासेन प्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनाटकस्य
तृतीयेऽङ्के पं० श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।

---

यस्मिन् चतुर्थेऽङ्के तपोवनप्रक्रान्ताया इष्टेः समाप्तौ कण्वेन विस्रजितायाः शकुन्तलायाः पतिगृहे प्रेषणं मुख्यो भागः । तत्पूर्वमागतया कुसुमावचयव्यग्रयोः प्रियम्वदानसूययोः सख्योर्मिथः सम्वादेन दुर्वाससः शापादेर्वर्णनम् । तत्र कुलपतिः महर्षिः कण्वः प्रधान-पात्रम्, इतरे च पात्राणि सन्ति तदङ्गानि । प्रायेण करुण एवात्र प्रधानो रसः, स च शृङ्गारस्याङ्गम् । दुहितृवात्सल्यादि-लोकवृत्त-प्रदर्शनमात्र-सर्वामीष्टं कल्पनम् । आत्म-सदृशेन भर्त्रा संगतायाः शकुन्तलायाः पतिगृहगमनात् स्वास्थ्यमापन्नोऽहमिव समस्तो लोकोऽपि स्वस्थः स्यादिति महर्षेः कण्वस्य हृदयम् ।

अथ कथा-संघटनाय पूर्ववर्णितयोः शकुन्तलायाः सख्योः प्रियम्वदानसूययोः प्रवेश-द्वारा विष्कम्भकं योजयति—तत इति ।

( ततः = तदनन्तरं तृतीयाङ्ककथासमाप्तौ कुसुमावचयं = पुष्पाणामादानं
नाटयन्त्यौ = अभिनयन्यौ पुष्पत्रोटनं कुर्वन्त्यो सख्यौ = आल्यौ
प्रियम्वदा अनसूया च प्रविशतः = रङ्गभूमौ दृश्येते )

अनसूया—शकुन्तलायाः सातिशयस्नेहवती सखी-अनसूया तत्सौभाग्यविषये संलापं

---

हवन कुण्ड में प्रक्षिप्त सुगन्धित द्रव्यों की सुगन्ध पाकर राक्षसों का उपद्रव प्रारम्भ हो गया । इसलिए मुनियों ने राक्षसों की भयावह छाया को देखकर रक्षा के निमित्त राजा दुष्यन्त का आह्वान कर शकुन्तला में आसक्त उनके हृदय को शृङ्गार रस से छोड़कर वीर रस में परिवर्तन कर दिया है ।

॥ तृतीय अङ्क समाप्त ॥

( पुष्प तोड़ने का अभिनय करती हुई दो सखियों का प्रवेश )

अनसूया—हे सखि प्रियम्वदे ! यद्यपि गान्धर्व विधि से राजा दुष्यन्त के साथ शकुन्तला का