अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः १६५

प्रियंवदा—कहं विअ [ कथमिव ] ।

अनसूया—अज्ज सो राएसी इट्ठिं परिसमाविअ इसीहि वसज्जिओ अत्तणो णअरं पविसिय अंतेउरसमागदो इदोगदं वृत्ततं सुमरदि वा ण वेत्ति [ अद्य स राजर्षिरिष्टिं परिसमाप्य ऋषिभिर्विसर्ज्जित आत्मनो नगरं प्रविश्यान्तःपुरसमागत इतोगतं वृत्तान्तं स्मरति वा न वेति ] ।

प्रियंवदा—वीसद्धा होहि ! ण तादिसा आकिदिविसेसा गुणविरोहिणो होंति । तादो दाणि इमं वृत्तंतं सुणिअ ण आणे किं पडिवज्जिस्सदि ति [ विश्रब्धा भव । न तादृशा आकृतिविशेषा गुणविरोधिनो भवन्ति । तथा इदानीमिमं वृत्तान्तं श्रुत्वा न जाने किं प्रतिपत्स्यत इति ] ।

---

कुरुते—प्रियंवदे ! यद्यपि गान्धर्वेण विधिना = गान्धर्वविवाहरीत्या निवृत्तं = सम्पन्नं कल्याणं = विवाहमङ्गलं यस्याः सा निवृत्तकल्याणा = जातविवाहमङ्गला, शकुन्तला अनुरूपं = योग्यं भर्तारं = पतिं दुष्यन्तं गच्छति तच्छीला = अनुरूपभर्तृगामिनी संवृत्ता = जाता मे = मम हृदयं = अन्तरं निवृत्तं = शकुन्तलायाः सानुरागानुरूपभर्तृगामित्वात् निश्चिन्तं सुखितं, तुष्टं जातम् तथापि एतावत् = चित्तं = चिन्ताविषयः ।

प्रियंवदा—कथमिव चिन्तनीयम् विनयप्रकारेण चिन्तेति भावः ।

अनसूया—चिन्ताप्रकारमेवानसूया प्रस्तौति—अद्य = इदानीं सः=पूर्वोक्तः राजर्षिः = राजा दुष्यन्तः इष्टिं = यज्ञं परिसमाप्य = परितः समाप्य ऋषिभिः = मुनिभिः विसर्जितः = प्रहितः, अनुज्ञातनगरगमनः आत्मनः = स्वस्य नगरं = हस्तिनापुरं प्रविश्य = राजधानीम् अन्तर्गत्वा अन्तःपुरे = राज्ञीप्रासादे समागतः मिलितः इत्यन्तःपुरसमागतः । इतोगत = अत्र तपोवने गतं = जातं संबद्वं वृत्तान्तं = शकुन्तलाया गान्धर्वविवाहादिकम् स्मरति न वा राजकार्यव्यग्रतया अन्तःपुरस्थस्त्रीसमाजसङ्गमेन वा न स्मरति वेत्यर्थः । अयमेव चिन्ता-विषयः ।

प्रियंवदा—न विस्मरतीति पक्षे कृतविश्वासा प्रियम्बदा वदति—विश्रब्धा = विश्वस्ता भव = विश्वसीहि । तादृशाः = तथाविधाः, आकृतिविशेषाः = दुष्यन्ते दृश्यमानाकृतयः गुणविरोधिनः = सौजन्यादिगुणरहिता न भवन्ति न जायन्ते—यत्राकृतिस्तत्र गुणा भवन्ति, इत्युक्तेः । तस्मान्न विश्वस्ता भव । राजा सर्वं संस्मृत्य शकुन्तलां स्वपुरं निष्पत्येव । राजविषये न किमपि चिन्तास्पदम् । पिता, कुलपतिः तातः = महर्षिः कण्वः

---

मङ्गलमय विवाह सम्पन्न हो गया, और उसने अपने योग्य पति को भी प्राप्त कर लिया, यह सोच कर मेरा मन शान्त है, फिर भी मेरा मन प्रसन्न नहीं हो रहा है चिन्ता बनी हुई है।

प्रियंवदा—क्यों, अब तुम जिस बात की चिन्ता कर रही हो ?

अनसूया—यही कि, यज्ञ समाप्त हो जाने से ऋषियों ने अपने नगर को जाने के लिए अनुमति दे दी है । वे राजधानी में आकर अन्तःपुर की रानियों के साथ भोग-विलास में लिप्त हो जाने से सखी शकुन्तला का स्मरण करेंगे या नहीं ?

प्रियम्बदा—हे सखि ! तुम बिल्कुल निश्चिन्त रहो, क्योंकि ऐसी सुन्दर तथा सौम्य मूर्ति वाले महापुरुष कर्म दया, दाक्षिण्य आदि गुणों से रहित नहीं होते । हाँ, यह अवश्य चिन्तनीय है कि पिताजी तीर्थ-यात्रा से लौट आये हैं, ये इस बात को सुनकर न जाने क्या कहेंगे ।