अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१६६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**अनसूया—**जह अहं दक्खामि तह तस्स अणुमदं भवे [ यथाहं पश्यामि तथा तस्यानुमतं भवेत् ] ।

**प्रियंवदा—**कहं विअ [ कथमिव ] ।

**अनसूया—**गुणवदे कण्णआ पडिवादिणिज्जेत्ति अअं दाव पढमो संकप्पो । तं जइ देव्वं एव्व संपादेदि णं अप्पआसेण किदत्थो गुरुअणो [ गुणवते कन्यका प्रतिपादनीयेत्ययं तावत्प्रथमः संकल्पः । तं यदि दैवमेव संपादयति नन्वप्रयासेन कृतार्थो गुरुजनः] ।

प्रियंवदा—(पुष्पभाजनं विलोक्य) सहि अवइदाइं बलिकम्मपज्जत्ताईं कुसुमाईं, [ सखि अवचितानि बलिकर्मपर्याप्तानि कुसुमानि ] ।

**अनसूया—**णं सखीए सउंदलाए सोहागदेवआ अच्चणीया [ ननु सख्याः शकुन्तलायाः सौभाग्यदेवताऽर्चनीयाः ] ।

---

इदानीं = अधुना विवाहानन्तरं इयं वृत्तान्तं = आत्मनोऽनुज्ञां विना कृतं गान्धर्वविवाहं श्रुत्वा = निशम्य न जाने = न जानामि किं प्रतिपत्स्यते = उचितमनुचितं वेति किं कल्पयिष्यति । इति न जाने इत्यर्थः ।

**अनसूया—**तन्न चिन्त्यमित्यनसूया प्राह—यथा अहं जानामि = विचारयामि तस्य तातकण्वस्य अनुमतं = आज्ञाया समर्थितं भवेत् = स्यात् । यदि मां पृच्छसि चेत्तदा पूर्वापरभावेन विचारे क्रियमाणे तातस्येदमवश्यमनुमतं भवेदिति मे प्रतिभातीत्यर्थः ।

**प्रियंवदा—**कथमिव = केन प्रकारेण इव, तातस्यानुमतमिति कथं जानासीत्यर्थः !

**अनसूया—**गुणवते = श्लाघ्यगुणप्राचुर्यवते पुरुषाय कन्यका = कुमारी प्रतिपादनीया प्रदेया इति = एवं, अयं तावत् = अयमेव प्रथमः सङ्कल्पः = पूर्वमेवेदं संकल्पितमित्यर्थः । तं = सङ्कल्पं यदि = चेत् दैवमेव = भाग्यमेव सम्पादयति = सफलयति, स्वयमेव तथा भवेदिति यावत्, ननु = निश्चितं अप्रयासेन = अनायासेन कृतार्थः = कृतकृत्यः गुरुजनः = पिता कण्वः । तथा प्रतिपत्तेरवसर एव नास्तीत्यर्थः ।

प्रियम्बदा—( पुष्पभाजनं = पुष्पपात्रं विलोक्य = दृष्ट्वा ) सखि = आलि अनसूये ! बलिकर्मपर्याप्तानि = नित्यपूजाकार्यप्रचुराणि कुसुमानि = पुष्पाणि अवचितानि = गृहीतानि ।

---

**अनसूया—**मेरी समझ में तो पिताजी शकुन्तला का गान्धर्व विवाह अनुचित नहीं समझेंगे ।

**प्रियम्बदा—**यह कैसे ?

**अनसूया—**गुणवान् योग्य व्यक्ति को कन्या देनी है, यही उत्तम विचार हैं, उसको यदि भाग्य ने अपने आप सम्पादन कर दिया तो गुरुजन कृतार्थ ही होते हैं । इसलिए यदि शकुन्तला को दुष्यन्त जैसे योग्य वर स्वयं मिल गये तो पिताजी प्रसन्न ही होंगे ।

**विशेष—**पिताजी को अप्रसन्न होने की बात तब होती जब वे प्रियसखी शकुन्तला को जीवन भर अविवाहिता ही रखना चाहते, विवाह करना होगा, योग्यतम वर अपने आप ही मिल गये तब नाराज होने की बात ही क्या है । इसलिए प्रियम्वदे ! तुम सन्देह न करो, पिताजी प्रसन्न ही होंगे, नाराज नहीं होंगे ।

**प्रियम्बदा—**ठीक है, ( फूलों की डालियों को देखकर ) हे सखि अनसूये ! बलि-कर्म देव-पूजा के लायक तो फूल हो गये । इसलिए अब फूल तोड़ना बन्द करें ।