अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः १६७

प्रियंवदा--जुज्जदि [ युज्यते ] ।
( इति तदेव कर्मारभेते )
( नेपथ्ये ) अयमहं भोः ।
अनसूया-( कर्णं दत्वा ) सहि सहि अदिधीणं विअ णिवेदइदं [ सखि अतिथीनामिव निवेदितम् ] ।
प्रियंवदा-णं उडजसंणिहिदा सउंदला । ( आत्मगतम् ) अज्ज उण हिअएण असंणिहिदा [ ननूटजसंनिहिता शकुन्तला । अद्य पुनर्हृदयेनासंनिहिता ] ।
अनसूया-होदु अलं एत्तिरएहि कुसुमेहि [ भवतु अलमेतावद्भिः कुसुमैः ]
( इति प्रस्थिते ) ।

---

अनसूया—ननु = निश्चयेन शकुन्तलायाः = सख्याः सौभाग्यदेवता = सौभाग्यवत्यादिप्रदायिनी हरगौरीमूर्तिः = इन्द्राणी देवता वा अर्चनीयाः = पूजनीयाः ।
प्रियंवदा—युज्यते = आवश्यकमेवैतत् कर्म उचितमिदम् ।
( इति = एवमुक्ते तदेव = पूर्वोक्तं पुष्पावचयं कर्म = कार्यम् आरभते = कुरुतः )
अथ राज्ञः शकुन्तलाविस्मरणकारणसम्पदनायोपक्रमते—( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) भोः = कोऽप्यस्ति, गृहस्वामिनि ! अयम् = एषः दुर्वासा अहम् ते गृहद्वारि = आगतोऽस्मि । कण्वाश्रमान्तिकमागतस्य तत्र कमप्यनवलोकयतः आतिथ्यं परिग्रहीतुमिच्छोर्महर्षेर्दुर्वाससो वचनमिदम् ।
अनसूया—( कर्णं दत्वा = आकर्ण्य ) अयमहमित्यादि वचनं श्रुत्वाऽनसूया वदति—सखि प्रियम्वदे ! अतिथीनां = प्राघुणिकानाम् इव = यथा निवेदितम् = आत्मनिवेदनम्, सूचनाऽनुमीयते ।
प्रियंवदा—ननु = सखि ! उटजे = पर्णशालायाम् संनिहिता = उपस्थिता, शकुन्तला = शकुन्तला उटजे अस्त्येवेत्यर्थः । अद्य शकुन्तला पुनः = तु हृदयेन = मनसा असंनिहिता = नोपस्थिता । इदानीं भर्तृगतहृदया सा किमपि न जानातीत्यसन्निहितप्रायैवेत्यर्थः । एवं च अतिथिसत्कारे सा न दत्तावधाना भवेदिति भावः ।
अनसूया—भवतु = अस्तु एतावद्भिः = एतन्मात्रैः कुसुमैः = पुष्पैः अलम् = पर्याप्तं । एतावन्ति कुसुमानि वलिकर्म शकुन्तला सौभाग्यदेवतार्चनयोः पर्याप्तानीत्यर्थः ।

---

अनसूया—अरी प्रियम्वदे ! आज शकुन्तला के सौभाग्य देवता का भी तो पूजन करना । इसलिए और फूल भी तोड़ लेना चाहिए ।
प्रियंवदा—ठीक है ( पुनः पुष्प तोड़ने लगती है )
( नेपथ्य में ) यह मैं अतिथि के रूप में आकर द्वार पर खड़ा हूँ ।
अनसूया—( कान लगाकर ) सखि प्रियम्वदे ! यह तो अतिथि की तरह कोई बोल रहा है ।
प्रियंवदा—तो ठीक है, वहाँ तो कुटी में शकुन्तला है ही । ( मन ही मन में ) किन्तु आज उसका हृदय तो कहीं दूसरी जगह है । अर्थात् राजा दुष्यन्त के चिन्तन में लगी हुई है । इसलिए वह अतिथि के इस शब्द को सुनेगी या नहीं इसमें सन्देह है ।
अनसूया—अब फूल तोड़ना रहने दो, इतने फूलों से ही काम चल जायेगा ।
( यह कहकर दोनों चल देती है )