अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१६८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( पुनर्नेपथ्ये ) आः अतिथिपरिभाविनि !

विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोधनं वेत्सि न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव ॥ १ ॥

प्रियंवदा—हद्धी अप्पिअं एव्व संवुत्तं। कस्सिं पि पूआरुहे अवरद्धा सुण्णहिअ- आ सउंदला (पुरोऽवलोक्य) णहु जस्सिं कस्सिं पि। एसो दुव्वासो सुलहकोवो

---

(पुनर्नेपथ्ये = भूयो जवनिकायाम् ) आः, अतिथिपरिभाविनि ! = अभ्यागत्यमान- शीले ! अस्य कर्मणः फलमविलम्बेनातिशीघ्रमेव प्राप्स्यसि।

अन्वयः—अनन्यमनसा यं विचिन्तयन्ती तपोधनं मामुपस्थितं न वेत्सि स प्रमत्तः प्रथमं कृतां कथाम् इव बोधितोऽपि त्वां न स्मरिष्यति।

आत्मनः परिभवं विवृण्वन् तदनुरूपं फलं प्राप्स्यसीति शापवचनमाह—

विचिन्तयन्तीति—अन्यः = अपरः मानसे = हृदये यस्याः सा अन्यमानसा न अन्य- मानसा अनन्यमानसा यद्वा अनन्यं मानसं यस्याः सा अनन्यमानसा = एकाग्रचित्ता यं कञ्चित् पुरुष विचिन्तयन्ती = विशेषेण विविध वा चिन्तयन्ती = स्मरन्ती तपोनिधि = तपोमूर्ति, चिरसञ्चितविपुलमानसं मां = दुर्वाससम् उपस्थितं = गृहद्वारि स्वय- मागतम् न वेत्सि = न जानासि नावबुध्यसे, सः = ते मनोगतो जनः, प्रमत्तः = प्रमादवान् प्रथम = पूर्वं प्रमाददशावस्थायाम् कृताम् = उक्तां कथामिव = वार्तामिव बोधितोऽपि तत्र लिङ्गेन स्मारितोऽपि सन् त्वां = अतिथिजनावमानिनीं भवतीं न स्मरिष्यति = न ज्ञास्यसि।

अयं भावः—महर्षेः कण्वस्याश्रमे आतिथ्यग्रहणार्थं स्वयमुपस्थितो महर्षिदुर्वासाः स्वागमननिवेदनमनवधानं द्वारदेशे विषण्णां शून्यहृदयां शकुन्तलां विलोक्य निजावमानेन क्रुद्धः शापं दत्तवान् यत् हे अतिथितिरस्कारिणि ! त्वं यं जनमनन्यमनसा सती चिन्तयसि मां चातिथि न वेत्सि स प्रमादी पुरुष इव पूर्वं स्वानुभूतां वार्तामिव त्वां नैव स्मरिष्यति।

अत्रोपमा-काव्यलिङ्ग-श्लेष-छेक-वृत्यनुप्रासा अलङ्कारा वंशस्थवृत्तं च ॥ १ ॥

प्रियम्बदा—शापवचनमाकर्ण्य सखेदमाह—हा धिक् = हन्त, धिक्कष्टम् अप्रियं = अनिष्टमेव संवृत्तं = जातम्, कस्मिन्नपि = अज्ञाते पूजार्हे = पूजनीये अतिथिविशेषे हृदय- शून्या = अकर्मण्यहृदया शकुन्तला अपराद्धा = अपराधं कृतवती। न खलु = निश्चयेन यस्मिन् कस्मिन्नपि = साधारणं जनं प्रति। एषः = अयम् अभ्यागतः सुलभकोपः = अति-

---

( पुनः नेपथ्य में ) आ, मुझ अतिथि को इस तरह तिरस्कार कर रही हो, मेरी बात का उत्तर तक नहीं देती ! अतः,

अनन्य भाव से जिस राजा दुष्यन्त की चिन्ता करती हुई तू मुझ तपस्वी अतिथि को भी नहीं देख रही हो, वह तेरा प्रिय दुष्यन्त बार-बार तेरे कहने पर भी तुझे उसी प्रकार नहीं पहचानेगा जिस प्रकार उन्मत्त=पागल हुआ दुष्यन्त पहले अपने किए हुए कार्यों को भूल जाता है ॥ १ ॥

प्रियम्बदा—हाय, हाय, यह तो वही हुआ, जो मैं पहले से ही समझ रही थी, प्रतीत होता है कि किसी पूजनीय विशेष अतिथि को शून्य हृदया=दुष्यन्त गतमानसा शकुन्तला ने अप्रसन्न

---

पाठा०—१. तपोनिधि ।