अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः

१६९

महेसी । तह सविअ वेअबलोप्फुल्लाए दुव्वाराए गईए पडिणिवुत्तो । को जण्णो हुदवहादो दहिदुं पहवादि [हा धिक् ! अप्रियमेव संवृत्तम्। कस्मिन्नपि पूजाऽर्हेऽपराद्धा शून्यहृदया शकुन्तला । न खलु यस्मिन् कस्मिन्नपि । एष दुर्वासाः सुलभकोपो महर्षिः । तया शप्त्वा वेगबलोत्फुल्लया दुर्वारया गत्या प्रतिनिवृत्तः। कोऽन्यो हुतवहाद्दग्धुं प्रभवति ] ।

अनसूया--गच्छ पादेषु पणमिअ णिवत्तेहि णं जाव अहं अग्घोदअं उवकंपेमि [ गच्छ पादयोः प्रणम्य निवर्तयैनं यावदहमर्घोदकमुपकल्पयामि ] ।

प्रियंवदा--तह [ तथा ] । ( इति निष्क्रान्ता ) ।

अनसूया--( पदान्तरे स्खलितं निरूप्य ) अव्वो आवेगक्खलिदाए गईए पब्भट्ट मे अग्गहत्थादो पुप्फभाअणं [ अतो आवेगस्खलितया गत्या प्रभ्रष्टं ममाग्रहस्तात् पुष्पभाजनम् ] । ( इति पुष्पोच्चयं रूपयति )

---

क्रोधः = उग्रक्रोधः महर्षिः दुर्वासाः = दुर्वासामुनिः तथा = यथोक्तप्रकारं शप्त्वा = शापं दत्वा वेगस्य = शीघ्रतायाः = महान् ऋषिः बलेन = शक्त्या उत्फुल्लया = विकसितय! दूरोत्क्षिप्तपादव्यासया दुर्वारया = दुर्निवारया निवारयितुमशक्या गत्या प्रादप्रक्षेपेण प्रतिनिवृत्तः = परावर्तितः आश्रमाद्बहिर्गतः । हुतवहात् = अग्नेर्दग्धुं = ज्वलयितुं अन्यः = अपरः क = को हि पुरुषः प्रभवति = शक्नोति । यथा हुतवह एव झटिति दग्धुं प्रभवति तथैव दुर्वासा अपि शप्तुं शक्नोति नान्यः । अर्थात् अग्निकल्पात् दुर्वाससः सहशात् महर्षेर्विना कोऽन्यः शप्तुं शक्नोति, कुलपतेः कण्वस्य दुहितरं शकुन्तलामिति भावः ।

अनसूया—सखि शीघ्रं गच्छ = याहि पादयोः = चरणयोः प्रणम्य = नत्वा पतित्वा एनं = दुर्वाससं निवर्तयं = परावर्तयं = आवर्तय यावत् = अत्रान्तरे अहं = अयं जनः अर्घार्थं = पूजार्थम् उदकं = जलम् इति अर्घोदकं यद्वा अर्घं = दूर्वाक्षतादियुक्तम् उदकमिति अर्घोदकम् । उपकल्पयामि = सम्पादयामि विदधामि । यावत् स प्रत्यागच्छति तावदहमर्घोदकमुपकल्पयामीत्यर्थः ।

प्रियंवदा—तथा = आम् ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्ता = रङ्गभूमितो बहिर्गता ) ।

अनसूया—( पदान्तरे = अन्यस्मिन् पदे, स्खलितं = स्खलनं निरूप्य = नाटयित्वा ) अहो = हन्त आवेगेन शापहेतुकेन संभ्रमेण स्खलितया = प्रतिरुद्धया विकलवागत्या=गमनेन मे = मम अग्रहस्तात् = हस्ताग्रात् पुष्पभाजनं = कुसुमपात्रं प्रभ्रष्टं = निपतितम् ।

( इति = एवमुक्त्वा पुष्पोच्चयं = कुसुमोत्थापनम्, रूपयति = नाटयति )

---

कर दिया है, जिससे वह इस प्रकार शाप दे रहा है। ( सामने की ओर देखकर ) सखि ! शकुन्तला ने किसी ऐसे-वैसे साधारण अतिथिका अपराध नहीं किया है किन्तु यह तो सुलभ कोप, उन अत्यन्त क्रोधी महर्षि दुर्वासा हैं, जो इस प्रकार शाप देकर जल्दी-जल्दी लम्बे-लम्बे पैर रखते हुए लौटे जा रहे हैं ।

अनसूया—अब तू शीघ्र जा, उनके पैर में पड़कर उन्हें लौटा ले आ, तब तक मैं भी उनके अतिथि सत्कार के निमित्त अर्घ्यजल आदि तैयार करती हूँ ।

प्रियम्बदा—ठीक है, ( निकल जाती है )

अनसूया—( अगले कदम पर ठोकर खाने का अभिनय कर ) हाय, घबड़ाहट और जल्दी से चलने के कारण ठोकर लग जाने से मेरे हाथ से यह फूलों की डलिया जमीन पर गिर गई है । यह अपशकुन = अमंगल सूचक हुआ ? ( गिरे हुए फूलों को चुनने का अभिनय करती हैं )