अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः । १७१

अनसूया--तदो तदो [ ततस्ततः। ] । प्रियंवदा--तदो मे वअणं अण्णहाभवितुं णाइरहदि। किंदु अहिण्णाणाभरणदंसणेण सावो णिवत्तिस्सदि त्ति मंतअतो अंतरिहिदो [ ततो मे वचनमन्यथाभवितुं नार्हति किन्त्वभिज्ञानाभरणदर्शनेन शापो निवर्त्तिष्यत इति मन्त्रयन् स्वयमन्तर्हितः। ] । अनसूया--सव्वकं दाणिं अस्ससिदुं। अत्थि तेन राएसिणा संपत्थिदेण सणामहे-अंकिअं अंगुलीअअ सुमरणीअंति सअं पिणद्धं। तस्सि साहीणोबाआ सउदला भविस्सदि [ शक्यमिदानीमाश्वासयितुम्। अस्ति तेन राजर्षिणा प्रस्थितेन स्वनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं स्मरणीयमिति स्वयं पिनद्धम् तस्मिन् स्वाधीनोपाया शकुन्तला भविष्यति। ] प्रियंवदा--सहि एहि देवकज्जं दाव णिव्वत्तेम्ह [ सखि एहि देवकार्यं तावन्निर्वर्त्तयावः। ] ( इति परिक्रामतः )।

---

अनसूया--ततस्ततः = तत्पश्चात् किं जातम् तत्पश्चात् किं जातम् ? प्रियम्बदा--ततः=तदनन्तरं मे=वचनमन्यथा भवितुं नहीति = मया यदुच्यते तत्तथैव भविष्यतीत्यर्थः । किन्तु अभिज्ञानाभरणदर्शनेन—अभिज्ञायते येन तत् अभिज्ञानम् = परिचायकं तादृशं यदाभरणं = भूषणं तस्य दर्शनेन शापो निर्वतिष्यते = शापमोक्षो भविष्यतीत्यर्थः । इति = एवं मन्त्रयन् = कथयन् स्वयम् = आत्मना अन्तर्हितः = अन्तर्धानमवाप । अनसूया—प्रियम्बदा विषादमपनयन्ती अनसूया प्राह—शक्यमिदानीमाश्वासयितुं= शक्यं = सम्भवति इदानीमधुना आश्वासयितुं = प्रस्थापयितुम् अधुना अनेन वचनेन कथञ्चित् आश्वस्ता भवामीत्यर्थः । तेन राजर्षिणा दुष्यन्तेन संप्रस्थितेन = प्रस्थानकाले इतः गतेन स्वनामधेयाङ्कितं निजनामलिखितम् अङ्गुलीयकं = मुद्रिकां त्वया अनेन अभिज्ञानेन गान्धर्वविवाहादिकं सर्वं घटितं स्मरणीयम् इति = एवमुक्त्वा स्वयम् = आत्महस्तेन पिनद्धं = परिधापितम् । तस्मिन् = तस्य शापस्य विषये स्वस्य = आत्मनः अधीनः = आयत्तः उपायः = प्रतीकारः यस्या सा स्वाधीनोपाया = स्वायत्तसाधना शकुन्तला भविष्यति = स्यात् । प्रियम्बदा—अनसूयावचनेन निश्चिन्ता प्रियम्बदा अनन्तरकरणीयं निरूपयन्नाह— सखि ! =आलि-अनसूये ! एहि = आगच्छ तावत् देवकार्यं = देवपूजाप्रभृति निर्वर्त्तयावः= अनुतिष्ठावः । ( इति = एवमुक्त्वा परिक्रामतः = गच्छतः )।

---

अनसूया—हाँ, तब क्या हुआ ? प्रियम्बदा—तब उन्होंने कहा कि मेरा वचन तो मिथ्या हो नहीं सकता, किन्तु अँगूठी आदि आभूषण = चिह्न दिखाने से ही यह शाप छूट जायेगा—ऐसा कहते ही कहते वे महर्षि वहीं अन्तर्हित हो गये। अनसूया—अच्छा, तब तो कुछ धीरज करने की बात हुई, क्योंकि उस राजर्षि दुष्यन्त ने जाते समय स्वयं ही शकुन्तला के हाथ में स्मृति चिह्न के स्वरूप में अपने नाम के अक्षरों से अङ्कित अँगूठी पहना दी है। वही उपाय उनको दिखाने के लिए शकुन्तला के पास स्वाधीन रहेगा। इस प्रकार उनकी दी हुई अँगूठी को दिखाकर शकुन्तला उस दुष्यन्त को याद दिला देगी। प्रियम्बदा—हे सखि ! आओ, अब इस शकुन्तला के सौभाग्य देवताओं की पूजा आदि के आवश्यक कार्य को हमलोग सम्पन्न करें। ( दोनों घूमती हैं )