भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 254, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 254

१७२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्


प्रियंवदा—( विलोक्य ) अणसूए पेक्ख दाव। वामहत्थोवहिदवअणा आलिहिदा विअ पिअसही। भत्तुगदाए चिंताए अत्ताणं विण एषा विभावैदि। किं उण आअं-तुअं [ अनसूये पश्य तावत्। वामहस्तोपरहितवदनालिखितेव प्रियसखी। भर्तृगतया चिन्त-यात्मानमपि नषा विभावयति। किं पुनरागन्तुकम्। ]

अनसूया—पिअवदे दुवेणं एव्व णं णो मुहे एसो वृत्तंतो चिट्ठदु। रक्खिदव्वा खु पकिदिपेलवा पिअसही। [ प्रियंवदे द्वयोरेव ननु नौ मुख एष वृत्तान्तस्तिष्ठतु रक्षि-तव्या खलु प्रकृतिपेलवा प्रियसखी। ]

प्रियंवदा—को णाम उन्होदएण णोमालिअं सिंचेदि [ को नाम उष्णोदकेन नव-मालिकां सिञ्चति ]। ( इत्युभे निष्क्रान्ते )


प्रियम्वदा—( विलोक्य अनसूये, तावत् पश्य = अवलोकय ) वामे = सव्ये हस्ते = करे उपहितं = स्थापितं वदनं = मुखं यया सा वामहस्तोपरहितवदना = वामकरतलनिविष्ट-कपोल| आलिखिता = चित्रे अर्पिता चित्रितेव प्रियसखो = शकुन्तला भर्तृगतया = भर्तारं पतिं गता = प्राप्ता तया भर्तृगतया चिन्तया = विचारेण आत्मानमपि = स्वमपि एषा = इयं प्रियसखी शकुन्तला न विभावयति = न जानाति । किं पुनः = का कथा आगन्तुकं = अतिथिं विभावयेव। काहं, किं करोमि, कुत्र तिष्ठामि, इत्याद्यात्मविषयकमपि ज्ञानमस्या नास्ति । अनया समीपमागताऽपि दुर्वासाः न लक्षित इति न चित्रमिति भावः ।

अनसूया—हे प्रियम्वदे ! द्वयोः = उभयोः एव ननु नौ = आवयोः मुखे = वदने एषः = अयं शापस्य वृत्तान्तः = उदन्तः तिष्ठतु = नियमितो भवेत्, हृदये निहितोऽस्तु । एष वृत्तान्तो नान्यस्य कस्यचिद्वाच्येत्यर्थः, रक्षितव्या, खलु = निश्चयेन प्रकृतिपेलवा = स्वभाव-सुकुमारप्रियसखी प्रिया = वल्लभा सखी = आली इति प्रियसखी शकुन्तला । यद्येषा कुतो-ऽपि वृत्तान्तममुं श्रोष्यति तदा सद्य। विपद्येतेति भावः ।

प्रियम्वदा—शकुन्तलाया एतन्निवेदनं सर्वथानुचितमिति दृष्टान्तमुखेन प्रियम्वदा प्राह—कः जनो नाम उष्णोदकेन द्रव्यं = तप्तं यदुदकं = जलमिति उष्णोदकं तेन उष्णो-दकेन = तप्तजलेन नवमालिकाम् = नवमालतीलताम् सिञ्चति = रक्षति भूतस्य शकुन्तला-परिणयस्य भविष्यतः शापादिवृत्तान्तस्य च सूचकत्वादयं विष्कम्भको नानार्थोपक्षेपकः शुद्धश्च प्राकृतभाषि सखीद्वयप्रयुक्तत्वात् समाप्त इति ।

( इति = एवमुक्त्वा उभे = द्वे निष्क्रान्ते = निर्गते )


प्रियम्वदा—( देखकर ) हे अनसूये ! देख तो यह प्रियसखी शकुन्तला अपने बायें हाथ की हथेली पर अपना गाल रख कर चित्रलिखित सी होकर अपने प्यारे के चिन्तन में ऐसी तल्लीन हो रही है कि अपने को भी यह नहीं जान रही है, तब अतिथि की तो भला बात ही क्या है ?

अनसूया—हे सखि प्रियम्वदे ! दुर्वासा के शाप की यह बात मेरे और तेरे मन में ही रहनी चाहिए, क्योंकि स्वभाव से ही अत्यन्त कोमल स्वभाव वाली इस शकुन्तला की रक्षा भी तो हमें करनी है ।

प्रियम्वदा—ठीक है, भला ऐसा कौन होगा जो नेवारी के कोमल पौधे को गर्म जल से सींचेगा ? ( यह विचार कर दोनों चली जाती है )

विशेष—दुर्वासा मुनि का शाप शकुन्तला को सुनना तथा नेवारी के पौधे में गर्म जल देना