भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 256, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 256

१७४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

तेजोद्वयस्य युगपद् व्यसनोदयाभ्यां लोको नियम्यत ^१इवात्मदशान्तरेषु ॥ २ ॥

अपिच—

अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वती मे दृष्टिं न नन्दयति संस्मरणीयशोभा । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि ॥ ३ ॥

मण्डलमवलोकयन् ब्रवीति–यात्येकत इति । एकतः = एकस्यां दिशि, पश्चिमदिग्भागे ओषधीनां = वनस्पतीनां, तृणज्योतीषां पतिः स्वामी, चन्द्रः अस्तशिखरं = अस्ताचलाग्रं याति, अस्तं गच्छति । एकतः = अपरस्यां पूर्वस्यां दिशि अरुणः = अनूरुर्विनतापुत्रः पुरःसरः = अग्रयायी यस्यासौ अरुणपुरःसरः = अरुणसारथिः अर्कः = सूर्यः आविष्कृतः = उदगच्छति । लोकः = जगतः स्थैर्यस्थैर्यविवेकरहितो जनः तेजोद्वयस्य = चन्द्रस्य सूर्यस्य च युगपत् = समकालम् व्यसनोदयाभ्यां, = सङ्कटसमुन्नतिभ्यां, सम्पद्विपद्भ्यां आत्मदशान्तरेषु = सुखदुःखात्मस्वदशाविशेषेषु नियम्यते इव = सुखदुःखयोरनिय तत्वात्तयोः प्राप्तौ हर्षशोकावनुचिताविति शिक्ष्यते इव । तथा च समस्तप्रपञ्चप्रवर्तकयोः सोमसूर्ययोरपि एकस्य आपत्, अन्यस्य सम्पत्, एकस्य सम्पत्तिः, अपरस्य च विपत्तिः इति पर्यायेण प्रवर्तमानयोरापत्संपदो हर्षशोकाभ्यां वैवश्यं मा भूदिति दैवेन उपदिश्यते इवेति । स्वस्वविपत्तिसम्पत्तिदशयोः न केनापि दुःखहर्षौ कार्याविति भावः । अत्र समासोक्ति-तुल्ययोगितोत्प्रेक्षा-निदर्शनाद्यलङ्काराः वसन्ततिलका छन्दश्च ॥ २ ॥

अथ प्रासङ्गिकचन्द्रवृत्तान्तद्वारा प्रस्तुतम्अर्थं स्फुटीकुर्वन्नाह–अपि च-अन्तर्हित इति ।

अन्वयः— शशिनि अन्तर्हिते (सति) सैव कुमुद्वती संस्मरणीयशोभा (सती) मे दृष्टिं न नन्दयति, अबलाजनस्य इष्टप्रवासजनितानि दुःखानि अतिमात्रसुदुःसहानि नूनं भवन्ति ।

प्रासङ्गिकचन्द्रवृत्तान्त-द्वारा प्रस्तुतम्अर्थं स्पष्टीकुर्वाणः कण्वशिष्यः कथयति— अन्तर्हिते इति । शशिनि = राकाशशाङ्के पूर्णचन्द्रे अन्तर्हिते = अस्तं याते सति सैव कुमु-

दूसरी ओर पूर्व दिशा में भगवान् भास्कर सूर्य अब उगना ही चाहते हैं। इस प्रकार एक ही साथ दो तेजों मण्डलों के उत्थान और पतन होने से इस संसार को भी नाना प्रकार की सूचना प्राप्त हो रही है ॥ २ ॥

विशेष— यहाँ एक ओर चन्द्रमा का अस्त होना = पतन और दूसरी ओर सूर्य का उदय = अभ्युदय हो रहा है। इसी प्रकार इस विश्व में भी एक का अधःपात होता है तो वह रोता है उसी समय दूसरे का अभ्युदय होता है तो वह हँसता है, यही संसार की दशा है। सूर्य-चन्द्रमा के दृष्टान्त में इसी दशा को सूचित करना कवि का लक्ष्य है। जब विश्व के नियन्ता ये दोनों तेज व्यसन एवं उदय के वश में हैं तो साधारण मनुष्यों की क्या गति है?

और भी— चन्द्रमा के अन्तर्हित = अस्त होते ही वही कुमुदिनी है, जो चन्द्रमा के रहते विश्वसित रह कर हृदय को आनन्द देती थी, अब उसकी शोभा केवल याद करने की बात रह गयी है, ठीक ही


पाठा—१. इवैष दशान्तरेषु।