भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 257, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 257

चतुर्थोऽङ्कः

१७५

( प्रविश्यापटीक्षेपेण )

अनसूया—जइ वि णाम विसअपरम्मुहस्स वि जणस्स इदं ण विदिअं तह वि तेण रण्णा सउंदलाए अणज्जं आअरिदं [ यद्यपि नाम विषयपराङ्मुखस्यापि जनस्यै-तन्न विदितं तथापि तेन राज्ञा शकुन्तलायामनार्यमाचरितम् ] ।

द्वती = पूर्वमभिनन्दित-सौन्दर्यसौभाग्यातिशया कुमुदिनी संस्मरणीया = संस्मरणमात्रेणा-नुभवितुं योग्या अदृश्या शोभा = सुषमा सुन्दरता यस्याः सा संस्मरणीयशोभा=स्मरणीय-शोभातिशयसौभाग्या सती मे = मम दृष्टि = लोचनं न नन्दयति = न हर्षयति । चन्द्रे सन्निहिते लोचनलोभनीयसौन्दर्यापि कुमुदनी तस्मिन्नस्तं प्रयाते व्यवहिते सति नष्टसुषमा-सौभाग्या सती लोचनयोर्हर्षं न जनयतीत्याशयः । अबलाजनस्य = स्त्रीजनस्य इष्टस्य = प्रियस्य प्रवासेन = दूरदेशवासेन जनितानि = उत्पादितानि, स्वप्रियविप्रयोगसम-द्भूतानि दुःखानि = कष्टानि अतिमात्रं = अत्यर्थं सुदुःसहानि = दुःखेनोद्वहनीयानि इति अतिमात्रसुदुःसहानि कष्टेन सोढव्यानि नूनं = निश्चयेन भवन्ति = जायन्ते ।

अयं भावः—या कुमुदिनी निजसहचरशशिसन्निधाने प्रफुल्लितपुष्पा सती रसि, कानां हृदयेषु परमानन्दं समुत्पादयति । सैव कुमुद्वती शशिनोऽस्तंगमनात् अत्यन्तं दुःखिता सती परित्यक्ताङ्गसंस्काराभरणा वनितेव विगतसुषमा न लोचानानन्दं जनयति, यतो हि प्रियप्रवासजन्या पीडा स्वभावतः सुकुमारीणां नारीणां नूनं सुदुःसहा भवति । अत्र कुमुदनीतुल्या शकुन्तला, चन्द्रतुल्यो राजा दुष्यन्तो, बोद्धव्यः—इति गूढोऽर्थः ।

अर्थान्तरन्यास-समासोक्ति-काव्यलिङ्गाद्यलङ्कारा वसन्तलिका वृत्तं च ॥ ३ ॥

पूर्वोक्तशिष्यवचनश्रवणानन्तरं प्रबुद्धाः अनसूया ( अपटीक्षेपेण = जवनिकां विनैव प्रविश्य = रङ्गमञ्चे उपस्थाय ) 'अपटी काण्डपटिका प्रतिसीरा जवनिका तिरस्करणी' इति हलायुधः ।

यद्यपि असूचितस्य पात्रस्य नाटके प्रवेशोऽनुचितः तथापि'पटीक्षेपेण कर्तव्यमातंराज-प्रवेशनम्' इत्युक्तेः शकुन्तलाया दुःखातिशयेन प्रभातकालिककार्यत्वरया चातर्या अन-सूयायास्तथा प्रवेशो नानुचितः । कैश्चित्तु पटीक्षेपो न कर्तव्य आतंराजप्रवेशने' इति पाठान्तरं कुर्वद्भिः अपटीक्षेपेणेत्यस्य जवनिकानपसारणेनेवेत्यर्थः क्रियते ।

अनसूया—अथ तथा प्रविष्टा प्रियसख्याः शकुन्तलाया वियोगदुःखं तन्निदानभूतां राजकर्तृकामुपेक्षां विचिन्तयन्ती दूयमानचेताः चिन्तातिरेकेण जागरणेनैव निशां नयन्ती कस्यांचित् रात्रौ कथमपि निद्रामवाप्य प्रभाते प्रबुद्धा तत्समये पूर्वोक्तं कण्वशिष्योक्तं वचनमाकर्ण्य पुनः समुद्बुद्धचिन्तासंस्कारदुःखिता सर्वस्यास्य क्लेशस्य निदानं राजा

अबलाजनों के लिए अपने प्रिय के वियोग से जनित दुःख को सहन करना बड़ा ही कठिन होता है । ठीक ही हैं, प्रिय के वियोग में स्त्रियों की यही दशा होती है ॥ ३ ॥

विशेष—कुमुदिनी का फूल चन्द्रमा को देखकर रात में विकसित होता है तथा चन्द्रमा के अस्त होते ही दिन में वह संकुचित हो जाता है जिससे उसकी शोभा चली जाती है । यही हाल शकुन्तला का भी है जो प्रिय दुष्यन्त के वियोग से ऐसी हो रही है ।

अनसूया—( बीच में ही पर्दा उठा प्रविष्ट होकर ) यद्यपि विषयों से स्वभावतः विमुख सरल स्वभाव तपस्वियों को यह सब प्रेम का व्यवहार विदित नहीं है तथापि निर्विवाद है कि उस राजर्षि ने शकुन्तला के प्रति अनुचित आचरण किया है ।