अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१७६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शिष्यः—यावदुपस्थितां होमवेलां गुरवे निवेदयामि। (इति निष्क्रान्तः)

अनसूया—पडिबुद्धा वि किं करिस्सं। ण मे उइदेसु वि णिअकरणिज्जेसु हत्थपाआ पसरंति। कामो दाणिं सकामो होदु। जेण असच्चसंधे जणे सुण्णहिअ-आ सही पदं कारिदा। अहवा, दुव्वाससो कोवो एसो विआरेदि। अण्णहा कहं सो राएसी तारिसाणि मंतिअ एत्तिअस्स कालस्स लेहमेत्तं वि ण विसज्जेदि। ता इदो अहिण्णाणं अंगुलीअअं से विसज्जेम। दुक्खसीले तवस्सिजणे को अब्भत्थीअदु। णं सहीगामी दोसो त्ति व्ववसिदा वि ण पारेमि, पवासपरिणिउत्तस्स तादकस्सवस्स दुस्संतरपणीदं आवण्णसत्तं सउंदलं णिवेदितुं इत्थंगए अम्हेहि किं करणिज्जं। [ प्रतिबुद्धापि किं करिष्ये न म उचितेष्वपि निजकार्ये हस्तपादं प्रसरति। काम इदानीं सकामो भवतु। येनासत्यसंधे जने शून्यहृदया सखी पदं कारिता। अथवा, दुर्वाससः कोप

---

दुष्यन्त एवेति निश्चिन्वाना अनसूया तस्मिन् रोषपूर्वकमाह—यद्यपि = यदपि नाम संभा-वनायाम् विषयेभ्यो = शब्दस्पर्शादिभ्यः पराङ्मुखस्य = विमुखस्यापि जनस्य = व्यक्तेः, विषयविरतस्य जनस्य एतत् = इदं प्रेम विषयिजनवृत्तम् विदितं = न ज्ञात तथापि = तदपि तेन = राज्ञा दुष्यन्तेन तथा प्रतिज्ञाय शकुन्तलायां = शकुन्तलाविषये न आर्यमनायं अनुचिताचरितम् असज्जनोचितम् अनुष्ठितम्। तेन राज्ञा तथाप्रतिज्ञाय स्वपुरं गत्वा शकुन्तलायाः स्मरणमपि न कृतमितीदमनार्यजनजुष्टं क्रियते इत्यर्थः। यद्वा विषयपराङ्मुखस्य मद्विधस्य जनस्य एतत् विषयिजनवृत्तं न विदितमित्यर्थयोजना कर्तव्या। तथाहि यद्यपि विषयपराङ्मुखी अहं सामान्यतो विषयजनवृत्तान्तं न जानामि तथापि तेन राज्ञा तथा प्रतिज्ञाय स्वराजधानीमुपस्थाय शकुन्तलायाः स्मरणमपि न क्रियते इत्यनार्यमाचरितं जानामीति भावः।

शिष्यः—स्वकर्तव्यमनुसन्दधानः शिष्यः प्राह—यावत् = वाक्यालङ्कारे उपस्थितां = प्राप्ताम्, होमवेलां = हवनकालं गुरवे = आचार्याय कणवाय निवेदयामि = सूचयामि। (इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्ङ्भूमितो निर्गतः) इदं शिष्य प्रवेशकलनं महर्षेः कण्वस्य सोमतीर्थात् प्रत्यागमनसूचनार्थम्, अनसूयावचनावकाशदानार्थं च।

अनसूया—प्रतिबुद्धा = त्यक्तनिद्रा, जागरिता अपि, किं करिष्ये = किं विधास्ये, सुप्तेव किमपि कर्तुं न प्रमवामीत्यर्थः। उचितेष्वपि = अभ्यर्थेषु समीचीनेष्वपि निजकार्येषु = स्वशरीरकार्येषु गृहकार्येषु च मे = मम हस्तौ च पादौ चेति हस्तपादं = करचरणं न प्रसरति = न चलति। मम हस्तौ पादौ च स्वोचिते कार्ये व्यापारं कर्तुं न प्रभवत इत्यर्थं कामः = हिताहितविचारसाहित्येन प्रवर्तनशीलः स्मरः इदानीं सख्याविरहदशायाम् सकामः = सफलमनोरथः भवतु = जायताम्। अनुरक्तयोरमात्ययोः परस्परं वियोग एव

---

शिष्य—जरा गुरुजी को बता दूँ कि होम का समय हो गया है। (बाहर जाता है)

अनसूया—अब तो सबेरा हो गया। अतः जल्दी शय्या से उठी हूँ जल्दी उठकर ही क्या करूँगी? चिन्ता के कारण आवश्यकीय प्रभातिक कृत्य—स्नान, ध्यान, जप, तप, पूजा, पाठ, गृह मार्जन आदि ने भी हाथ पाँव नहीं पसरते। अब उस निर्दय कामदेव की इच्छा तो पूरी हुई जिसने ऐसे झूठे मिथ्या प्रतिज्ञावाले पुरुष राजा दुष्यन्त में शुद्धहृदया सखी शकुन्तला का मन आसक्त=अनुरक्त कर दिया है। (कुछ स्मरण करके) अथवा उस धर्मात्मा राजर्षि दुष्यन्त का भी इसमें